Thuhmasa
Pathian Lehkhathu (Baibul) Thute chungchangah hmuh dan, rin dan, ngaihdan inan lohna avangin Kristian kohhran/pawl hrang tam tak a lo chhuak a. Kohhran hmunkhataah awmkhawm leh thlarauva inpumkhatna a awm thei lo.
Chuvangin mahni kohhran thurin zirtirnate hi Pathian Lehkhathute nen a inmil em, tih zir chian a pawimawh a ni. Chuvangin Pathian Lehkhathu zirtirna dik takte hriat fiah a awlsam zawk theih beiseiin heng Pathian Thu Zirtirna hmanruate hi buatsaih an ni. Zirlai 1 atanga 15 thleng a awm a, kohhran hrang hrang thurin inzirtirna (doctrine)te chu Pathian Thutak (Baibul) zirtirnate nen an inmil em ti a, Pathian Thutak zawngtute tan buatsaih an ni. Pathian Thu zirtirna ang zela pawm nghal zel tumna thinlung nei a, rilru inhawng leh inngaitlawm a, Thlarau Thianghlimin thinlunga Pathian Thu zirtirnate zui zel duhna leh urhsun taka tawngtai chunga zir thin turin sawm i ni e.
Isua Krista leh a chhandamna thutakte an nihna ang taka hrethiam a, A zirtirnate nena inrema nung a, Kristaa thang lian a, mi dangte pawh zirtir chhawng veleh thei zel turin Pathianin heng Pathian Thutakte zirtu zawng zawng tanpuiin, malsawm vek rawh se!
Thuhmahruai (Zirlai 1 atanga 15 thleng tan)
Isuan Kohhran, Beram Huang Pakhat, Rinna Hmun Khat Chauh A Din: Isuan, “He lungpui chungah hian ka kohhranho ka rem chho vang” ( Mat 16:18 ); “Tin, he beram huanga mi lo hi beram dang ka nei; anni pawh ka la rawn hruai tur a ni, ka aw pawh an hria ang; chutichuan, pawl khatin an awm ang a, a vengtu pakhat nen,” a ti ( Joh 10:16 ). Tirhkoh Paula pawhin, “A koh chhan che u beiseina hmun khata koh in ni ang bawk khan, taksa (kohhran) pakhat leh Thlarau pakhat chauh..; Lalpa pakhat, rinna hmuh khat, baptisma hmun khat, engkim Pathian leh Pa pakhat chauh a awm” a ti bawk (Ephe. 4:4-5). Gen 1:1
Isuan Kohhran Pakhat Chauh Din Mah Se, Setanan Kohhran Hrang A La Din Ang: Setana chuan Pathian Thutak atanga peng bo va, mihringte hi chhandam an nih loh nan, Zirtirna dik lo, Rin dan hrang, Pawl hrang a la din ang, tih hriain, Paula chuan, “Ka kal hnuin chinghne kawlhte in zingah an lo lut ang a, pawlho chu an zuah lo vang tih ka hria e. In zingei pawh hi, zirtirhote in hnena pakaitir turin thu hran sawi in lo la awm ang,” (Tirh. 20:29, 30) tiin a lo sawi lawk a. Chutiang chiah chuan he khawvelah Kristiana inchhal ve si, Pawl (Kohhran/Beram Huang) tam tak, Rinna Hmunkhat lo leh Kohhran Pakhata awmkhawm thei lo, Rin Dan Hrang nei vek, Kohhran Dik Lo a sang telin an lo awm ta a ni. (Tirh. 20:29, 30).
Pawl Hran, Rin Hrana Awm hi Tisa Thiltih, Vanram Thlen Theih Lohna a ni: “Tin, unaute u, in zain thu thuhmun in sawi a, in zinga inthenna reng a awm lohna turin, rilru hmun khat leh ngaihtuahna hmun khata fel taka in inzawm tlat zawkna turin kan Lalpa Isua Krista hmingin ka ngen a che u.” “Kei zawng Apollova pawl ka ni,” “Kei zawng Kipha (Petera) pawl ka ni,” “Kei zawng Krista pawl ka ni,” in tih hlawm hi. Krista chu thenin a awm em ni?” tiin, Korinth khuaa ringtute Pawl Hranga awm duhna neite kha Tirhkoh Paula chuan a zilhhauvin, chutianga pawl hranga awm duhtute chu, “thlarau mite” ni lovin, “tisa mi” “mihring” in la ni lo em ni? a lo ti (1 Kor. 1:10; 3:1-4). Tin, Galatia rama Jentail ringtu tharte pawh, chhandam an nih theih nan Judate ang bawkin Serh Tan a ngai, tia Rin dan zirtirna hrang a lo awm a. Chu chu zilhhauvin, “kei Paulan in hnena ka sawi hi, serh in intantir chuan Krista chu in tan engmah sawtna a ni lo vang” “Nangni Dana thiam chan tumte u, Krista nen chuan in inthen ta; khawngaihna chu in tluksan ta. Keini zawngin Thlarau zarah rinnain felna beiseina kan nghak si a. Kristaah chuan serhtan eng mah a sawt lo, serhtan loh pawh eng mah a sawt hek lo; rinna, hmangaihnaa thawh erawh chu a sawt a ni,” a ti a (Gal. 5:2-6). Chutianga Rin dan hrang neitute chu Thlarauva awm lo, Tisaa awmte an ni; “Tisa thiltihte chu…awm hranna te, rin hranna te,” hi a ni a, chutianga tisa thiltih neite chuan” Pathian ram an chang lo vang,” tiin a lo vaukhan a ni (Gal. 5:16-21).
Kristian Pawl Hrang Hrangte Hi Thlarau Thilpek Hrang Hrang An Ni Lo: Kristian Pawl hrang hrangte, Thlarau Thilpek hrang hranga ngaihdan hi Baibul zirtirna a ni lo. Kohhran Pakhat-ah “Thlarau thilpek hrang hrang” a awm zawk a ni (1 Kor. 12:7, 27). Isuan, “Kung zawng zawng, ka Pa vana mi phun loh chu pawh chhuahin a awm ang“ a ti a (Matt. 15:13), Pathian phun loh kohhran reng reng chu Pathianin a la tihboral vek bakah, chutiang pawl (kohhran) nena inzawmna nei mite,“a zung leh a zar“ te pawh meia halral vek an la ni dawn a ni (Mal. 4:1-3; Matt. 13:30; 2 Pet. 3:9-14).
Isua Beram Dik takte chu A Beram Huang, A Kohhran Dikah an lut zel zawk thin: Isuan, “Tin, he beram huanga mi lo hi beram dang ka nei; anni pawh ka la rawn hruai tur a ni, ka aw pawh an hria ang; chutichuan pawl khatin an awm ang a, a vengtu pakhat nen,” a lo tih angin (Joh. 10:16), Pentikos Ni-ah khan mi 3,000 laiin baptisma changin, A Kohhranah khan an lut a; Isua ringtu dik tak apiangte chu mahnia awm emaw, Pawl Hranga awm emaw ni lovin, A Kohhran Dik Pakhatah “ni tin Lalpan a teltir zel thin” zawk a ni (Tirh. 2:41, 47). Isua ringtu dik takte chu mahni ngaihdana mahnia awm mai emaw, mahni ngaihdana zirtirna hrang nei a, Pawl hrang din a, awm hrang turin Isua leh Baibulin min zirtir lo; A Kohhran Pakhat chauhah lawi lut a, pumkhata awm turin, Isuan Kohhran Pakhat chauh leh Zirtirna hmunkhat chauh a lo din zawk a ni (Joh. 17:20-23; Ephe. 4:4-6).
Tunlaia Kristian kohhran hrang hrangte hi A Kohhran Pakhata awmho thei tur chuan, Pathian Lehkhathu zirtir ang, Kristian Kohhran Hmasa zirtirna ang zela, pawm leh zirtir a ngai a ni. Chutianga Kristian kohhran hrang hranga awmte inpumkhat thei tur chuan Pathian Lehkhathu zirtirnate zirho a ngai a ni. Chutianga Pathian Lehkha Thu, Baibul zirtirnate zirho theih nan he Website hi buatsaih a ni. Thinlung taka heta zirhona tura ruahman, thute hi lo chhiar a, Isua leh A Thute an nih phawt chuan thinlung inhawng a, ṭawngṭainaa Thlarau Thianghlim kaihhruaina zuia, zir chho zel turin ka sawm che a ni. Lalpan awmpuiin, kaihruai zel che rawh se! Amen!
3. Kraws-a Dan Bang Tawhte leh Dan La Bang Lote
Dante (Laws) chu Thuthlung (Covenant) an ni lo; Thuthlung tihhlawhtlinna atana zawm tur, Thuthlung innghahna Dante an ni zawk. A chhan chu Thu Sawm Pek Pathianin a puan leh a ziak hma, ni thum velah, Pathian leh Israelte khan Thuthlung an lo thlung daih tawh a ni (Exo. 19:1-11, 16); chu mi hnuah chauh Thu Sawm Pek kha Pathianin a puang a (Exo. 20:1-22); a hnu lehah, Mosia Dan tiha koh deuh bik, Dan dang hrang hrangte kha Mosia hmanga hriattir ve leh chauh an ni (Exo. 21 atanga 23).
Amaherawhchu Dan zawng zawng zingah, Isua Krista Krawsa bang tate, Kraws Hlimthla Dante leh Krawsa bang ve lo, Kraws Hlimthla Ni Lo Dante (A Tak chu Krista Tate/Dante) chu an awm bawk (Kol. 2:11-17; 3:5-14; Rom 2:11-16; 7:7-14, 21-25; 8:1-9; 13:8-10).
“Kraws Hlimthla Dante” chu “Isua Krista leh A Chhandamna Hnathawh Entirna Dante,” an ni. Chutiang Hlimthlate leh Hlimthla Dante chu, Isua Krista leh a chhandamna hnathawhah a taka hlen famkim an nih tawh avang leh heng Hlimthla Dante hi Taksa Lama Sakhaw Thiltih Dante an nih avangin Isua ringtute tan hman leh zawm an tul tawh lo a ni.
Chung Kraws Hlimthla Dante, kraws hnu lama mihringte zawm leh thawh ngai tawh lo Dante chu hengte hi an ni:
KRAWS HLIMTHLA DANTE – (Kristiante Zawm Tul Tawh Lo- Dan Bang Tate)
(1) Puithiamte hmanga Ran Thisena Inthawina Dante: (Lev. 1-3; Heb. 10:4-7). Israelte huna puithiamte khan Isua Puithiam nihna kha an entir a; Rante (Bawng/Beram/Kel) tihangte khan Isua Pathian Beramno leh Thisente khan krawsa Isua thisen an lo entir avangin, he Puithiam hmanga inthawina dante hi Kraws hnu lamah chuan an bang tawh a, hman tur an ni tawh lo.
(2) Serhtan Dan (Gen. 17:11-14; Gal. 5:6; 6:15). Abrahama thlah atanga Isua lo pian tur thutiam (thuthlung) chhinchhiahna a ni. Isua a lo piang tawh a, a tul tawh lo.
(3) Kut Ni/Kut Chawlhnite (Lev. 23; Gal. 4:10; Kol. 2:16, 17). Israelte sal ata an chhuak a, Lalpan chawlh theihna a pek entirnate an ni. Israelte tan bik a ni.
(4) Serh-leh-Sang Dante (Lev. 12-15; Mark 7:1-8). Taksa/bungbel/in tlenfaina. Pathian thianghlimna entirnate an ni. Rinnain a thianghlimna tawmtute kan ni tawh.
(5) Dan Bawhchhetu/Tisualtute hremna dante (Ex. 22; Lev. 20; 24:22; Matt. 5:38-48). Luhlulna leh sualna chunga Pathian rorelna tur entirna a ni a, kan tih tur a ni lo.
KRAWS HLIMTHLA NI LO – Kristiante la zawm tur Dante:-
(1) Thu Sawm Pek (Ex. 20:3-17; Matt. 5:17-48). Hmangaihna lanchhuahna a ni.
(2) Sawma Pakhat/Thilpekte (Lev. 27:30-32; Mal. 3:8-9; Matt.23:23; 1 Kor. 9:7-14)
(3) Sa thisen ei khapna (Lev. 7:26; Deut. 12:23-24; Tirh. 15:19, 20)
(4) Bukna/tehna dik hman tur (Lev. 19:35, 36; Deut. 25:13,14)
(5) Dik taka rorel/thamna lak loh (Ex. 23:2-8; Deut. 16:19)
(6) Nawhchizawrh/inzawrh khapna (Lev. 19:29; Deut. 23:17; )
(7) Inneihna, mipa leh hmeichhia (Gen. 2:24; 19:5-24; Lev.18:22; Rom 1:26, 27)
(8) Hmelma hmangaihna (Ex. 23:4, 5; Lev. 19:18; Matt. 5:44)
(9) Dawi/Aien/Midawi/Ramhuaizawl/Mitthi biak (Lev. 19:26, 31; Deut. 18:10-13)
Heng dante hi Thuthlung ni lovin, Thuthlung hlawhtlinna tura zawm tur dante, Thuthlung innghahna lungphumte an ni. Kraws hlimthla dante kha bang tawh mah se, Thu Sawm Pek dan leh he dan nena inkungkaih, leh mihring thinlung lam nena inkungkaih thei dante hi chu kraws hlimthla an ni lo va, kraws-ah an bang bawk lo va, Isua ringtute nun nena inrem thlap tur, an nuna sengluh tur dante an ni zawk.
3. Kraws-a Dan Bang Tawhte leh Dan La Bang Lote
Dante (Laws) chu Thuthlung (Covenant) an ni lo; Thuthlung tihhlawhtlinna atana zawm tur, Thuthlung innghahna Dante an ni zawk. Amaherawhchu Dan zingah Krawsa bang tate, Kraws Hlimthla Dante leh Krawsa bang ve lo, Kraws Hlimthla ni ve lo Dante an awm bawk.
Kraws Hlimthla Dante, kraws hnu lama mihringte zawm leh tih ngai tawh lote chu Isua Kraws Hlimthla Dante an ni.
“Isua Krista Kraws Hlimthla” tih awmzia chu Isua Krista vana mi chu he leiah mihringte anga lo piangin, mi
KRAWS HLIMTHLA – (Kristiante Tana Zawm Ngai Tawh Lo Dante)
(1) Rana Inthawina Dan (Lev. 1-3; Heb. 10:4-7). Pathian beram no, Isua inthawina entirna, a hlimthla a ni.
(2) Serhtan Dan (Gen. 17:11-14; Gal. 5:6; 6:15). Abrahama thlah atanga Isua lo pian tur thutiam (thuthlung) chhinchhiahna a ni. Isua a lo piang tawh a, a tul tawh lo.
(3) Kut Ni/Kut Chawlhnite (Lev. 23; Gal. 4:10; Kol. 2:16, 17). Israelte sal ata an chhuak a, Lalpan chawlh theihna a pek entirnate an ni. Israelte tan bik a ni.
(4) Serh-leh-Sang Dante (Lev. 12-15; Mark 7:1-8). Taksa/bungbel/in tlenfaina. Pathian thianghlimna entirnate an ni. Rinnain a thianghlimna tawmtute kan ni tawh.
(5) Dan Bawhchhetu/Tisualtute hremna dante (Ex. 22; Lev. 20; 24:22; Matt. 5:38-48). Luhlulna leh sualna chunga Pathian rorelna tur entirna a ni a, kan tih tur a ni lo.
KRAWS HLIMTHLA NI LO – Kristiante la zawm tur Dante:-
(1) Thu Sawm Pek (Ex. 20:3-17; Matt. 5:17-48). Hmangaihna lanchhuahna a ni.
(2) Sawma Pakhat/Thilpekte (Lev. 27:30-32; Mal. 3:8-9; Matt.23:23; 1 Kor. 9:7-14)
(3) Sa thisen ei khapna (Lev. 7:26; Deut. 12:23-24; Tirh. 15:19, 20)
(4) Bukna/tehna dik hman tur (Lev. 19:35, 36; Deut. 25:13,14)
(5) Dik taka rorel/thamna lak loh (Ex. 23:2-8; Deut. 16:19)
(6) Nawhchizawrh/inzawrh khapna (Lev. 19:29; Deut. 23:17; )
(7) Inneihna, mipa leh hmeichhia (Gen. 2:24; 19:5-24; Lev.18:22; Rom 1:26, 27)
(8) Hmelma hmangaihna (Ex. 23:4, 5; Lev. 19:18; Matt. 5:44)
(9) Dawi/Aien/Midawi/Ramhuaizawl/Mitthi biak (Lev. 19:26, 31; Deut. 18:10-13)
Heng dante hi Thuthlung ni lovin, Thuthlung hlawhtlinna tura zawm tur dante, Thuthlung innghahna lungphumte an ni. Kraws hlimthla dante kha bang tawh mah se, Thu Sawm Pek dan leh he dan nena inkungkaih, leh mihring thinlung lam nena inkungkaih thei dante hi chu kraws hlimthla an ni lo va, kraws-ah an bang bawk lo va, Isua ringtute nun nena inrem thlap tur, an nuna sengluh tur dante an ni zawk.
4. Pathian Lehkhathute Rinthlak An Nihna
Pathian Thute hi Pathian atanga lo chhuak, chatuan nunna thutak, rin tlak an nihzia leh an sawilawkte an thlen famkimzia tam tak Bible-ah kan hmu a; chung zinga pathum chauh tarlang ila:
- Babulon khawpui tihchhiat tur thu Isaian B.C. 791-740 ah (Isa. 13:19-22); Jeremian B.C. 640-609 ah an lo hrilhlawk a (Jer. 51:1, 11); Chu chu Medo-Persia-in B.C. 538 ah an la a, a hnu-ah a ram chhe vek a ni (Dan. 5:8-31).
- Tura khawpui tihchhiat tur thu Ezekielan B.C. 598-587 ah a hrilhlawk a (Ezek. 36:3-5); A.D. 1124 velah tihchhiat a ni a, tun thlengin a ram hlen a ni.
- Grik Empire pawh a hnu-a lalram (Rom)-in a la hneh tur thu B.C. 606 velah Pathianin Babulon Empire lal, Nebuchadnezzara leh Daniela hnenah mumang leh inlarnaah a lo hmuhtir a (Dan. 2:39, 40; 7:6, 7, 17; 8:3-9, 19-23). Rom Empire chuan 168 B.C.-ah a hneh a, an khawpui, Atheni pawh a ram vek tih tunah hmuh theih a ni.
- Rom sipaiten Jerusalem khawpui an hual tur thu Isuan (A.D. 30) vel khan a sawi lawk a, a hnu kum 40 (A.D. 70)-ah Rom sipai General Titus-a hovin Jerusalem chu an hual a, a chhunga Isua ring lo mi, Judate chu tihhlum vek an ni. (Matt. 24:1-20).
Bible-a Pathian hrilhlawkna tam tak chu a thleng famkim mek zel a. Chuvangin Pathian engkim hre lawktu thu hi rinhlelh tur a awm lo. Pathian rin leh a dan thute zawm hi mihringte tih tur leh himna awm chhun a ni (Thuhriltu 12:13, 14). A nihna ang anga Pathian thute hi rinnaa pawm mai tur a ni. Chu chu chatuan nunna a ni.
Sawmna
Baibul bu 66-a awm, Pathian Lehkhathute hi Pathian Thawkkhuma pekte an ni a; chatuana nunna kawng min hruaitu awm chhunte an ni. A thute hi belhchhah emaw, hnawl then emaw hi Pathian leh A Thute kalhna a ni. Mihringte nun dan leh A lei Kohhran inpumkhatna turin A Thutakte chauh hi hman tur an ni. Thlarau Thianghlim tanpuina chauha A Thute hi hriatthiam theih leh nunpui theih a ni bawk.
Pathianin Abrahama te, Israel te, leh hnam tinreng te hnenah Thuthlung a siam theuh a. Abrahama’n Pathian a ring a, A Thupekte leh A Dante a zawm ang khan mi tinrengte hi Amah (Isua) ring a, A Thupekte leh A Dante nena inrema nung tawh tur, A Thute zawm tawh tur kan ni. Rinna avangin A Dante chu ringtu thinlungah ziak a nih tawh avangin, ringtute nun leh A Dante chu a lo inrem tawh a. Chu chu mihringte chatuana nunna an neihzia entirna a ni ta a ni.
Pathian Lehkhathu hrilhlawknate hi an thleng famkim zel a. A Thute hi rintlak leh nunna an ni. Baibul leh hmanlai thil laih chhuah (Archaeological findings) ten Pathian Thu rintlak an nihzia leh nunna an nihzia an tarlang a. Chuvangin Pathian Lehkhathute chauh hi mimal leh kohhran tan chatuan nunna kawnga min hruaituah pawm turin Isuan min sawm theuh a ni.
Isua chu Chhandamtu leh Lalpaah pawm a, A Thupek zawng zawng pawm vek hi thil pawimawh ber a ni. Chu chu chatuana chawlh hahdamna kawng a ni. (Matt. 11:28-30; Joh. 3:16-18; 14:1-3; Tita 2:11-15; 2 Pet. 3:1-14).
2. “Thuthlung Hlui” leh “Thuthlung Thar” Awmzia
- Mizo Baibul phek hmasa-a, “Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar” tia inziak hi Bible Society-in a phuahchawp a ni. English Baibul reng reng chuan, “Thuthlung”(Covenant) an ti lo; “Old Testament” tih leh “New Testament” tih an hmang a. “Testament” tih chu “Thutak Thu” tih a kawk. Baibul ziakte hi “Pathian Lehkhathu,”“Lehkhathu,” “Pathian Thu” titea koh an ni mai zawk thin (Luka 24:27, 32, 44, 45; Joh. 5:39; 2 Tim. 3:14-16; Heb. 4:12).
- Baibula a Bute hi “Thuthung Hlui” emaw, “Thuthlung Thar” emaw an ni lo.
Tin, “Thuthlung Hlui” tih leh “Thuthlung Thar” tiha “Hlui” tih leh “Thar” tih thumalte pawh hi Baibul Society-in a phuah chawp maite an ni. Baibul bu 66 zingah a “Bu Hlui” emaw, a “Bu Thar” emaw a awm lo. - “Pathian Lehkhathu (Testament)” tih leh “Thuthlung (Covenant)” tih awmziate hi an inang lo; an dang daih a ni.
- “Thuthlung” tih awmzia chu mi pahnih/pawl hnih inkara “Thutiam” khun leh pawimawh,” tihna a ni. Mi pahnih inkara Thuthlung (Thutiam) reng rengah, chu Thuthlung chu a hlawhtlin (hlen a nih) theih nan a lehlam ve vein “Tih tur Dan/Zawm tur Dan” zam tel a ni zel thin. Entir nan: Pathianin Abrahama hnenah Thu a thlun khan, “I khaw lam ata…chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh” a ti a, (Hei hi Abrahama Tih tur/Zawm tur Pathian Thu a ni.) “Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang chia,..” a ti leh a, (Hei hi Pathian Tih tur/Zawm tur, Ama Thu tho kha a ni.) (Gen. 12:1). Chuvangin he Pathian Thuthlungah hian, Abrahama chi ropui tak a nih a, malsawm a nih tur chu Pathian Thu awih a, kal chhuah a ni. Chu bakah Pathianin, “Kei, Pathian Engkimtitheia ka ni; ka hmaah awm la, ṭha famkimin awm rawh. Tichuan, nangmah nena kan inkarah thu ka thlung ang a, nasa takin ka tipung ang che,” a ti (Gen. 17:1, 2). Hei vang hian, Abrahama chuan Pathian Thupekte a zawmin, serh a tan a; a fapa Isaaka kha maichamah a hlan bawk (Gen 17:9-14, 23-27; 22:1, 2, 9-18); tichuan, Pathian chuan, “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm…” a ti a ni (Gen 26:5).
- Abrahama Hnena Pathian Thuthlung (Thuthlung – Hlui leh Thar a inpawlh.
Pathian Thuthlung: “I khaw lam ata …chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh. Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che..; nangmahah chuan leia hnam tin an la thawveng ang” (Gen. 12:1-3); “…ka thu i awih tak avangin i thlahah chuan khawvela chi tin an la thawveng ang.” (Gen. 22:16-18). Hei zawng hi Abrahama hnena Pathian Thuthlung (Thutiam khun) chu a ni. He Thuthlung, Thutiam ah hian Hlui ta leh Thar zel- chi hnih a hmuh theih a ni: (a) Abrahama Hnena Thuthlung A Hlui Lai Taka Chu:- Abrahama hnena Pathian Thuthlung, “Chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che” a tih tak kha engemaw hun chhung chu a lo hlawhtling chho ve a. Israelte kha “chi ropui tak” an lo ni chho va, Pathian malsawmnate an dawng hle a. Khawvel hnam tin zingah Hnam Thlan bik, puithiam chi, chi ropui tak an lo ni a. Nimahsela Pathian lakah vawi tam tak an hel thin a, an chheh vela hnam dang pathiante chibai an buk a, Pathian dan te, thupek te, thuruat te an bawhchhe thin a. Hei bakah, Isua (Messia) an lo nghah kha an ring duh lo va, Daniela hmanga an tana Hapta 70 khawngaihna hun Pathianin a pek, kum 490 a tawp hun kha a lo kin ta a. Chuvangin Pathianin Thu a thlun, a lo tiam tak, chi ropui tak an nih zelna tura Thuthlung kha amah Pathian ngeiin a hnawl ta a, a tihlui ta a ni.
Pathian chuan Sinai tlanga Israelte nena an thuthlun kha a hnawl ta a ni. Pathian leh a Dan te, a Thupek te, a Thuruat te kha an thah loh vang ni lovin, Israelte zawk kha an rinawm ta lo va, Isua pawh an ring duh ta lo a ni. “Rinnain an um lo va, hmuh theihin, thiltih angin an um avangin Tlukna lungah an tlu ta a ni” (Rom 9:30-32; Heb. 8:7-9). Hei tak hi Pathian leh Israelte inkara Thuthlung an intiam tawnah khan Israelte an rinawm loh avangin kha Thuthlung, Thutiam kha a tihlui, a hluihlawn ta a ni.
(b) Abrahama Hnena Pathian Thuthlung, La Thar Renga Chu- “..i thlahah chuan chuan khawvela chi tin an la thawveng ang” (Gen. 22:18) tih hi a ni. Abrahama Thlah, “khawvela chi tin” thawvenna tur chu, “Isua Krista” lo la piang tura chu a ni, tih Paulan a lo sawi a ni (Tirh. 3:25, 26; Gal. 3:16). He Thutiam, Thuthlung hi vawiin ni thlengin khawvela hnam chi tin tan a la thar renga hi a ni a, a hlui thei lo a ni.
He Thuthlung thlun hun hi B.C. 2000 vel a ni na a, hlui tawh awm tak a ni. Mahse a hun rei lamah ni lovin, a thu-ah a inghat zawk a ni. Abrahama Thlah, Isua Krista lo la piang tur, khawvel hnam tin tana Kraws-a a thisen hmanga nemngheh tur Thuthlung, Abrahama hnena Thuthlung kha vawiin ni thlengin a la thar reng a ni.
Abrahaman Pathian Thuthlung A Lo Tihhlawhtlin Ve Dan chu- Pathian a RINNA leh Thuawihna/Thuzawmna (Thiltih) te kha an ni:-
(1) A khua leh laichinte chhuahsanin, Pathianin ram a entir tur lamah a kal chhuak (Gen. 12:1-3; Heb. 11:8);
(2) Mi ramah kum 25 chhung chamin, Pathian thutiam, Isaaka lo pian hun a nghak (Gen. 12:5, 6, 10; 13:1-3; 20:1-3; Heb. 11:9, 10);
(3) An nupa kha kum upa leh tar tawh ni mah se, vana arsi zata chi thlahtu ni tura Pathian Thutiam kha a ring a, chu a Rinna chu a felna a ni (Gen. 15:5, 6; Rom 4:3);
(4) Tin, Rinna avanga felna a hmuh hnu pawhin, a thlah atangin Isua a lo la piang ang tih ringin, Serhtan tur thupek kha a zawm (Gen. 17:1-14; 26:5, 6);
(5) A tar thih dawn hnaihah a fapa neih chhun, Isaaka maichama a hlan (Gen. 22:1-18; Jak. 2:17-24). Hengte hian thinlunga ring mai ni lovin, a takin Pathian thuruatte leh a dante kha a zawm a. Chu chu Rinna Nung, Rinna Famkim a neihzia a lanna a lo ni zawk a, Pathian Thuthlung kha atakin a lo hlawhtling ta a nih kha (Rom 4:2-4, 12; Heb. 11:8-19).
Chuvangin Pathian Thuthlung reng reng tihlawhtling turin mihring lamah tih ve tur an lo awm ve zel a ni. Chu tihve tur chu, Thinlunga Rinna leh Thuawihna/Thuzawmna an ni. “Miten thinlungin an ring a, felna an hmu thin a; kain an tan a, chhandamna an hmu bawk thin,” (Rom 10:10) tih ang hian, thinlung rin chuan an nunah Pathian Thu awihna/zawmna a neihtir thin a ni. He Rinna leh Thuawihna (Thiltih Tel Rinna) hi Abrahama rinna ang rinna neitute nih dan tur chu a ni. “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm” tih a ni (Gen. 26:5, 6). He thuawihna (dan zawmna) hi chhandam nan, felna hmuh nan ni lovin, a rinna famkim rahte an ni zawk. Hei hian Thuthlung hlawhtlinna tura mihringin Pathian a Rinna avanga A Thuruatte, A Thupekte, A Dante A Zawm a, Rinna Thiltih a lo neih ve a ngaihzia a tarlang chiang hle a ni.
(6) Pathian leh Israelte Inkara Thuthlung (Thuthlung Hlui lo ni ta chu).
Abrahama hnenah Pathianin a lo thlun tawh, thuthlung, thutiam chu- a thlah, Israelte chungah a hlawhtlin a ngai a ni. Hetah pawh hian Israelten Abrahama ang bawkin, Rinna leh Thuawihna an neih a ngai leh a ni.
Pathian Thuthlung chu: “Chuvangin ka thu in ngaihthlak tak zet a, ka thuthlung hi in pawm chuan khawvel hnam zawng zawng zingah hian ka tan ro thlan bik…puithiam chi, hnam thianghlim in ni ang” (Exo. 19:5, 6; 24:3). Hei hi Israelte hnena Pathian Thuthlung chu a ni. He Pathian Thuthlung thu-ah hian, Pathian tih tur leh Israelte tih tur thil chi hnih a awm a, hengte hi thil inkungkaih tlat an ni. Pathian tih tur chu: Israelte “rothlan bik, puithiam chi, hnam thianghlim”a siam a ni. Israelte tih tur ve thung chu Pathian Thu ngaithlak leh a Thuthlung/Thutiam lo pawm” a ni.
Israelte Thuthlung chu: “LALPAN a sawi (thupekte leh rorelna dan) zawng zawngte chu kan ti zel ang e,” tih chiah hi a ni (Exo. 19:7, 8; 24:2, 3, 7). Hei hi Israelten Pathian laka an lo thlun let ve, an Thuthlung/Thutiam chu a ni. A nemngheh nan sebawngno thisen hman a ni (Exo. 24:8; Heb. 9:18-22).
He Pathian leh Israelte inkara “Thuthlung” hi a Thuthlung Hlui ta chu a ni. Engvang nge a hlui tak? A Hluina Chhan chu- Israelte kha an Thuthlungah hian an rinawm tak loh vang a ni. (Hebrai 8:7-9)-ah, “Thuthlung hmasa chu sawisel bo ni se, thlun nawn a ngai lo tur. Anmahni (Israelte) demin heng hi a sawi si a… An thlahtute Aigupta ram atanga hruai chhuak tura an kuta ka chelh nia, an hnena ka thlun ang kha ni lovin; Ka thuthlungah chuan an awm reng si lo va, Tichuan anni chu ka ngaihsak ta lo a ni, Lalpan a ti.” “‘Thuthlung Thar’ tiin a sawi avang khan a hmasa chu a tihlui ta a ni” (Heb. 8:7-13 chhiar la). Eng vang nge Israelte chu dema an awm ni? A chhan bulpui ber chu Abrahama anga Rinna an neih loh vang a ni (Rom 9:30)
CHHUNZAWM TUR Hetah hian.
He Thuthlungah hian Pathian Dan leh A Thupekte zawng zawngah a that loh leh demawmna pakhat mah a awm lo. Demawma awm zawk chu Israelte kha an ni. Dan leh Thupekte kha an Thuthlung tihhlawhtlina tura Thuthlung innghahna (foundation) a ni a, Israelte kha chi ropui, puithiam chi, hnam thianghlim an nih theihna tura an zawm turte a ni zawk a ni (Deut. 4:13).
Entir nan: I thianpain a in leh lote a thlawnin pek a duh che a. Chu a duhna chu a taka tihlawhtling turin Thuthlung in siam dun a. Ani chuan, “Ka dan siamte hi i zawm chuan ka ro i chang thei ang,” tiin thu a thlung a. Nang chuan, “I dan chu ka zawm vek ang,” i ti a. Chutah chuan ani chuan dan pathum a siam ta a: (1) Zu i in tur a ni lo; (2) Tual i that tur a ni lo; (3) Ruk i ru tur a ni lo, tihte hi. Heng dan pathumte hi i zawm chuan in thuthlung kha a hlawhtling ang a, a rote i nei thei dawn a ni. Pakhat khat i bawhchhiat erawh chuan a rote kha i chang thei dawn lo a ni. Mahse a dan siamte khi i bawhchhiat chuan khi in thuthlung khian tangkaina a nei tawh lo ang a; hnawl leh hluihlawn a ni dawn a ni. Heta hian i thianpa dan siam khi a tha lo a ni lo; i zawm chuan a rote chu i ta tur vek a ni. I lo zawm thei ta lo va, a demawm zawk chu i thianpa dan kha ni lovin, nangmah kha i ni zawk dawn a ni.
Hetiang chiah hian, Pathianin Israelte kha chi ropui, puithiam chi, hnam thlan nihna tiamin, thu a thlung a. Chu thuthlung chu a hlawhtlin theih nan, an zawm tur Dan leh Thupekte a pe a. Anni pawhin A Dante leh Thupekte chu zawm turin an intiam (Thu an thlung) ve a. Kha thuthlung kha hlawhtling tur chuan Pathian Dan leh Thupekteah khan demawm a awm lo, tihhlui theih pawh a ni lo. Demawm zawk chu Israelte kha an ni. Israelte khan an thlahtu Abrahama angin Pathian Rinna nung, Thuawihna nei chu ni se, malsawmna kha an chang ngei ang. Mahse Rinnain an um lo va, thiltihin an um a, tlukna lungah an tlu ta a ni. A chhan bul ber chu Pathian Rinna Dik an neih loh vang a ni.
(7) Mi Zawng Zawng Tana Pathian Thuthlung Thar chu.
Pathian Thuthlung Chu: “Pathianin khawvel a hmangaih em em a, chutichuan a Fapa mal neih chhun a pe a; Amah chu tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna an neih zawk nan” tih hi a ni (Joh. 3:16). Hei hi mihring zawng zawng tana Pathian Thuthlung (Thutiam khun) nghet tak, Isua Krista hmanga thlun chu a ni. He Thuthlung/Thutiam-ah hian Thu a Thlun/a Thutiam tak thu chu- “Pathian Fapa, Isua ring apiang, an boral lo vanga, chatuan nunna an nei zawk ang,” tih hi a ni. He Thuthlung nghehzia Chhinchhiahna chu Isua Thihna/A Thisen mi zawng zawng tana chhuak kha a ni.
Mihringten Kan Lo Thlun Ve Dan Tur: “Tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna” neihna tur a nih angin, Isua Krista Rinnain he Thuthlung-ah hian ringtu chu a lut a, chhandam a lo ni ve ta a ni: “Rinna avanga khawngaihnaa chhandam in ni e.” tiin (Eph. 2:8-10).
Israelten Rinna an neih loh avangin, Pathian Thu leh A Dante kha an zawm thei lo a ni. (Rom 9:28-30)-“Jentail, felna um lote chuan felna an lo phak tawh a ni,- rinna avanga felna chu. Israel, felna dan umte erawh chuan felna dan chu an phak zo ta lo. Eng vang nge ni? Rinnain an um lo va, thiltiha hmuh theih angin an um avang a ni. Tlukna lungah chuan an tlu si a,” tih a ni. Chuvangin Israelte hnena Thuthlung Hlui leh Ringtute hnena Thuthlung Thar danglamna chu: Israelte khan an ring lo va, A Thu an zawm thei lo; Ringtute erawh hi chuan an ring a, A Thupekte thinlungah ziakin a awm a ni. Thinlunga Pathian Rinna leh A Thupekte zawm nun hi Thuthlung Thar fate nun, Abrahama anga rinna nung neitute nun chu a ni.
Chuvangin Thuthlung hlui ta chu Pathian Dan thupekte kha ni lovin, An rin lohna thinlung kha a ni zawk. Isua Rinna avangin A thu leh A Dan zawm nun hi Thuthlung Thara Thu lo thlung ve tute nun chu ni. Chuti a nih chuan Baibul Thuziak zawng zawngte emaw, Thu 10 Pek Dan emaw hi Thuthlung an ni mai lo, Thuthlung nghahchhan, Thuthlung hlawhtlinna tura zawm tur Dante an ni zawk a ni.C
1. Pathian Lehkhathute Pawm Dan leh Rin Dan Tur Kawngte
(1) Pathian Lehkha Thu zawng zawng, Bu 66-te hi Pathian Thawkkhuma pek a ni a, mihringte tana Pathian Duh Dan kawng tinreng Zirtirnate an ni.
“Pathian Lehkha Thu zawng zawng hi Pathian thawk khuma pek a ni a, zirtir kawngah te, thiam loh chantir kawngah te, zilh kawngah te, felna zirtir kawngah te a sawt bawk a ni; Pathian mi chu hna tha tinreng thawk tura kim taka inthuamin a famkim theih nan” tih a ni (2 Tim. 3:14-17). Miten “Thlarau Thianghlim tirhin Pathian hnen ata an sawi zawk thin a ni” (2 Pet. 1:20, 21). Baibul-a bu 66 te chiah hi Pathian Thlarau Thianghlim thawkkhum an ni tih a chiangsa a, hengte chauh hi inzirtirna atan an him tawkin, an famkim tawk a ni. Chhandamna kawng thu-a, Kohhran Thurin inzirtirnaah heng Bu 66 bak chu pawm chi a ni lo va, hnawl ngam zel a pawimawh a ni. Chuti lo chuan Pathian Thu kalhna, inzirtirna hranga awmna, boralna thlentu a ni thei. Heng Bu 66-te chauh hi Isua ringtute tana chhandamna, chatuan nunna, thiam chantirna tura Pathian Thutak awm chhunte an ni.
Baibul Bu 66 zinga tel ve lo, Pathian Thawkkhuma ziak ni ve lo va ngaih, Kristiante inzirtirna atana hnawl tawh, Apocrypha bu 15-te hi B.C. 400 leh Isua leia a lo kal inkar ziakte an ni. Heng lehkhabute hi Kristiana inchhal, mi thenkhatten Pathian Thu inzirtirna atan an pawmin, an hmang a. Nimahsela, heng lehkhabute hi Pathian Thu an nih theih lohna chhan leh vangte a awm a ni.
Apocrypha Lehkhabute Pathian Thawkkhuma pawm an nih lohna chhante
Apocrypha ziakte hi:
- Hebrai original Pathian Lehkha ziakte zingah an tel ve ngai lo.
- Isuan englai mahin Aprocrypha lehkhabua thute a hmang ngai lo.
- Tirhkohte hun laia Kohhran hmasa khan thawkkhum-ah a pawm lo. A. D. 400 thleng khan Kristian kohhranin an lo hnawl tawh a ni.
- Apocrypha bu pakhat, 1 Maccabees ziakah, heng Apocrypha bute ziak hun lai hian Judate zingah Pathian zawlnei pakhat mah an awm lo, tih a sawi. Chuvangin Apocrypha ziakte hi Pathian zawlneite ziak an ni lo, tih a chiang.
- Apocrypha ziak tam takte hian Baibul zirtirna ang lo tak, a kalhin an zirtir a ni.
- Apocrypha ziakten an tarlan, hun (history) leh a hmun (geography) te hi a dik lo a awm tam hle a ni.
- Thupuan ziaktu Johana hun laia ziaktu (historian) Juda mi, Josephus-a chuan englai mahin Apocrypha-te hi thawkkhum an nih thu a sawi ngai lo.
- Isua Tirhkohte hun laia, Judate hruaitu leh sakhaw zirtirtu, Philo Judaeus-a chuan Thuthlung hlui huna ziak, lehkhabu atangin thute lachhuak thin mah se, Apocrypha lehkhabua mi lakchhuak thuziak a nei ngai lo.
- Apocrypha lehkhabu ziakte hi an thlarau lovin, Baibul ziak dan kalphung pangngai angin ziak an ni ve lo.
- Apocrypha lehkhabute hi a ziaktute hriat an ni lo, sawi theih an ni bawk lo.
Heng avangte hian Apocrypha bute hi Pathian Thawkkhumah pawm theih an ni lo. Tuna khawvelin a hman mek, Baibul, bu 66, Tirhkohten Isua chhandamna Chanchin Tha zirtirna atana an lo hman thinte chauh lo chu, zirtirna dang reng reng a awm chuan, chungte chu “anchhe dawngin awm rawh se,” a lo ti tawl mai a ni (Gal. 1:8, 9).
(2) Pathian Lehkhabu (Baibul Bu 66) Chauh hi Isua Chhandamna Thu Inzirtirna Famkim Awmchhun chu a ni.
Pathian Lehkhathute hi “…Krista Isuaa rinna awm avang chuan, chhandamna hmu khawpa tifing thei, Pathian Lehkha Thianghlimte.., Pathian Lehkhathu zawng zawng hi Pathian thawk khuma pek a ni a, zirtir (doctrine) kawngah te, thiam loh chantir kawngah te, zilh kawngah te, felna zirtir kawngah te a sawt (a hlawk) bawk a ni; Pathian mi chu hna tha tinreng thawk tura kim taka inthuamin a famkim theih nan,” tih a ni (2 Tim. 3:15-17). Heta “Pathian Lehkha Thianghlimte” tia Paula sawi hi Kristian hmasate an lo hman awm chhun, tuna Kristiante hman mek, Thuthlung hlui huna an lo ziah, Apocrypha ziakte tel lo, Genesis ziak atanga Malakia ziakte hi an ni. Hei hi Kohhran Hmasa, Lal Isua leh Tirhkohte Hun (A.D. 30-100) inkara Israelte leh Kristian Kohhran hmasa zirtirna atana Isua leh Tirhkohten an lo hman chhun Baibul chu a ni. Tin, Thuthlung thar huna ziak, Matthaia ziak atanga Thupuan ziakte hi chu Tirhkohten rawng an lo bawl hun laia an lo ziak ve lehte an ni. Thuthlung hlui huna Pathian Thu ziakte leh Isua chanchinte khaikhinin, Isua kha Messia, Pathian Fapa, khawvela lo kal tur, mihringte chhandamna hna thawktu tur, Chhandamtu lo kal tur an lo nghah, Thuthlung hlui huna ziak Pathian Lehkhabute chhui a, ringtute tana an lo ziak, Lehkhathawn, Pathian Thawkkhumte an nih ve zia Tirhkohten an lo sawiin, an lo ziak a ni.
Heng Isua Tirhkohte lo ziak, Lehkhathawnte pawh hi Thuthlung hlui huna ziakte ang bawkin Pathian Thawkkhumah pawm tur an nihzia Paulan a lo sawi a ni: “Pathian thu kan hnen ata in hriat in pawm lai khan, mihring thu pawma in pawm lohva, Pathian thu pawma in pawm zawk avang khan: chu chu Pathian thu a ni reng a, nangni a ringtute chhunga thawk bawk thina chu a ni,” (1 Thess. 2:13, 14); “Chutichuan, unaute u, ding nghet ula, thurochhiahte chu thusawiin emaw, kan lehkhathawnin emaw kan zirtir che u kha pawm tlat rawh u,” (2 Thess. 2:15). “Tin, tu pawhin he lehkhathawna kan thu hi a zawm loh chuan, chu mi chu in pawl hauh loh nan chhinchhiah rawh u, a zah theihna turin. Nimahsela, hmelma angah zawng ruat suh ula, unau angin zilh zawk rawh u,” (2 Thess. 3:14, 15) a ti a. Johana pawhin, “Nunna Thu, a tir ata awm kha, kan bengin kan hriat kha, kan mitin kan hmuh kha,.. chumi kan hmuh leh kan hriata chu in hnenah kan hrilh ve che u a nih hi,.. Tichuan, kan lawm a famkim theih nan heng thute hi kan ziak a nih hi,” a ti bawk (1 Joh. 1:1-4).
Chuvangin, Thuthlung hlui huna Pathian Thu ziakte ang bawkin, Thuthlung thar huna ziak, Tirhkohte Lehkhathawnte hi Pathian Thu, Pathian Thawkkhuma ziak an ni vek tho tih Kristianten an pawm a, an nunpui a, inzirtirna atana an hman zel turte an ni. Isua la ring ve lo, Judaten Thuthlung hlui huna ziakte chauh an pawma, Tirhkohte ziak, Chanchin Tha chu an pawm leh si lo, hei hi an tihdik loh ve venate chu an ni. Chutiang bawkin tunlaia Kristiana inchhal, mi tam takten Tirhkohte ziak chauh an ngaipawimawh a, Thuthlung hlui huna ziak, Isua leh a chhandamna Thutakte chu an pawm lawi si lo hi, hetiang ngaihdan pelhe deuhte hian Pathian Thutak a hlattir a ni. Isua lo kal hmaa ziak, Pathian Lehkha Bu 39 te leh Isua lo kal hnua A Tirhkohte ziak, Bu 27 te hian Isua leh A chhandamna thu pawimawh takte an tarlang vek a, a zavai hian Kristiante inzirtirna atan hman tur, Pathian Lehkhathu ziak awm chhunte chu an ni.
Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar huna ziakte hi an inthlawp tawn vek a, an sawi tum lian ber, Isua Krista leh A chhandamna Thute avanga miten chhandamna an lo hmuh theihna tura hriattir thute an nihna pawh a thuhmun vek a ni. Heng Bu 66 te hi Isuan, “Mosia Danahte, Zawlnei Lehkhabuahte, Fakna Hla Buahte,” “ka chanchin ziak apiang“ (Luka 24:25-27; 44-47); chung chu “chatuana nunna” (Joh. 5:39) a ni tih a sawi a; Paula pawhin,“chhandamna hmu khawpa tifing thei che Lehkha Thianghlimte” (2 Tim. 3:14-17) a ti a; Sam ziaktu chuan, “I thu hi ka ke atante hian khawnvar a ni a, ka kawng atan eng a ni,” a ti bawk (Sam 119:105). Chuvangin heng Baibul Bu 66 te hi Pathian leh A Thutak, Isua Chanchin Tha, chhandamna leh chatuan nunna kawng kawhhmuhtu, Kristiante tana Inzirtirna tur, Thurin famkim tawkte an ni.
(3) Baibul Bu 66 Thute hi “Belhchhah Tur A Ni Lo Va, Tihkiam Tur A Ni Hek Lo”
Thuthlung hlui huna ziak, Genesis ziak atanga Malakia ziakte hi Isuan Ama chanchin, chhandamna hna a thawh dan tur thute an nihzia a sawi a (Luka 24:25-27; 44-47). Chu chauh ni lovin, Setana thlemna a hmachhawn khan, Isuan Baibul ziak ami la chhuakin, “…tih ziak a ni,” ti zela chhang letin, hnehna a lo chang a nih kha (Matt. 4:1-11; Deut. 6:13, 16; 8:3). Setanan a thlemnaah Baibul thu thenkhat lo hmang ve pawh ni se, Isua erawh chuan Baibul Thu vek, “…tih ziak a ni,” ti vekin a lo chhang let zel a, hnehna a chang a. Khatiang chiah khan Baibul Thute chauh hman a nih zel phawt chuan, Setana mi hmante chu a hneh ve theih zel bakah, Pathian Thute chauh hi zirtirna dik leh dik lo, hriat theihna kawng him leh tha berte an ni bawk . Hetianga Setana dawt thute lo hnawl zel hi Pathian ruahman leh duhdan a ni (Matt. 4:1-11).
Tin, Baibul Thute hi kohhran hruaitute thutlukna nena chawhpawlh a, hrilhfiah a, kohhran thurin tanfunga siam a, Pathian Thu anga ngaih emaw, Pathian Lehkha Thu zirtirna ni si lo, thurin atana lo belhchhah emaw, Pathian Thu zirtirna thenkhat duh lova hnawl a, tihkiam emaw hi Pathian duhdan nen a inkalh a ni: “LALPA in Pathian thupek ka pek che u hi in pawm theihna turin, thu ka pek che u hi in belhchhah tur a ni lo va, in tikiam tur a ni hek lo,“ (Deut. 4:2); “LALPA thu zawng zawng chu fiah a ni tawh, amah ringtu zawng zawng tan ani chu phaw a ni. A thute chu belhchhah suh; Chuti lo chuan, a lailang ang chia, Dawthei i lo ni dah ang e“ (Thuf. 30:5, 5); “Mi tu pawhin thu a sawi chuan, Pathian thute angin sawi rawh se“ (1 Pet. 4:11); “He lehkhabu hrilh lawkna thu hria apiang ka hriattir e: tu pawhin heng thu hi a belhchhah chuan he lehkhabua hremna ziakte hi Pathianin a chungah a belhchhah ve ang; tin, tu pawhin he hrilhlawkna lehkhabu thua mi thu a lak bo chuan, he lehkhabua ziak Nunna Thiang leh Khaw Thianghlima a chan chu Pathianin a la bo ve ang“ (Thup. 22:18, 19), tiin Pathian Lehkhabu Thute lo belhchhah leh hnawl then neih chu Pathianin a khap tlat a ni.
Tin, Pathian Thu ziakten sawi an tum dan ang lo zawnga lo ngaihkawih/hrilhfiah hi kawng dik lova kalna, tlukna, leh boralna a ni: Petera chuan, “..Paula pawhin a hnena finna pek ang zela in hnena a ziak ang khan; a lehkhathawn zawng zawngah chuan chung thu chu sawiin, chutiang bawkin a ziak a ni; chungah chuan thu hriat har takte a awm a, chung chu mi fing lo leh mi nghet loten Pathian Lehkha Thu dang an ngai kawi angin an ngai kawi a, mahni leh mahni an intihboral phah thin.” “Chutichuan,..chung thu chu in lo hriat lawk avangin fimkhur rawh u; chuti lo chuan, mi sualte dik lohnaa hruai bova awmin, in nghet tha lai in tlu dah ang e“ a ti a ni (2 Pet. 3:15-17).
Isua Tirhkohte lo ziak, an Zirtirna Ang Ni Lo, Zirtirtute Chu Anchhe Dawng An Ni A, Anmahni Chu Pawl/Zawm Loh Tur A Ni: Paulan Galatia mite hnenah, “Chanchin Tha kan hrilh che u lo kha chu chanchin tha dang reng lo hrilh che u sela, anchhe dawngin awm rawh se,” a ti a (Gal. 1:6-9), Tirhkohte lo sawi leh lo ziak tawhte ang ni lo, a kalh zawnga zirtirna reng rengte chu anchhe dawng a ni. Tin, “Heng lehkha kan ziakte hi miin a ngaihthlak loh chuan chu mi chu chhinchhiah rawh u, a zah theih nan pawl suh u. Nimahsela hmelma ang erawh chuan en lovin, unau angin vaukhan rawh u,” a lo ti a (2 Thess. 3:14-15). Chuvangin Thuthlung Thar huna Tirhkohte Lehkhathawnte hi Pathian Thutak, tha famkim tawk an nih tawh avangin, heng Tirhkohte ziakte nena inmil lo zirtirnate chu Pathian Thu kalh an nih avangin hnawl zel tur a ni.
(4) Mi Tuin Emaw Pathian Thu A Sawi Chuan, Chu Mi Nun Leh A Thusawite Chu
“Pathian Dan leh A Zawlneite Ziak, Hriattirna Thute” Nen Teh Zel Tur A Ni.
“Dan thu leh hriattirna thu chu rawn tur a ni; chutiang zela an sawi loh chuan an tan khua reng reng a var thuai dawn lo (anmahniah eng a awm lo-KJV) a ni” a ti (Isa. 8:20; 28:10). Mi tu emawin Pathian thu a sawi chuan a thusawi chu Pathian hnen atanga lo chhuak nge, ama phuahchhawpa sawi mai, tih fiahna leh hriat theihna tura hmanraw tha ber chu, Thu Sawm Pek Dan leh Pathian Lehkhathu dangte (Hriattirna thute) hi an ni. Dan thute leh Pathian Lehkhathu ziak reng rengte nena inmil lo va a nun a, thu a sawi chuan, chu a thusawi chu pawm tur a ni lo. Hei hi kawng dik leh him ber, Pathian Thu a nih leh nih loh fiahna tha leh awlsam ber chu a ni.
Pathian Thute hi mahni ngaihdan leh “mahnia hrilhfiah tur a ni lo” bawk (2 Pet. 1:20). “Mi tupawhin thu a sawi chuan Pathian thute angin sawi rawh se,” (1 Pet. 4:12) tih a nih angin, Pathian Thute hi mahni ngaihdana hrilhfiah tur a ni lo. Pathian Thu reng reng hi amah leh amah hrilhfiahtir tur a ni. Baibul thu ziak rau rau hi chang pakhat emaw kha “A ziak alawm,” tia thutlukna siam mai lovin, Baibul chhunga ziak dangah “Chu thu chu engtiangin nge a sawi ve? tih enchik tur a ni. An inmil loh chuan, chu thu chuan sawi tum a nei, tih hriat tur a ni.
Bible ziak hi thenkhat chu Tehkhinthute, thenkhat chu Entirnate, Thenkhat chu Hrilhlawknate, Thenkhat chu A Ziak ang chiaha, angial angana lak turte an awm a ni. Engtiang kawng hawiin nge a sawi? tih ngaihtuahin, a tum dan dik tak hriat hnu chauhva pawm thin tur a ni. Mahni ngaihdana Pathian Thute hrilhfiah a, sawi ve mai thinte an tam a, chung mite thusawi, lo fiah dan tur hre lovin mi tam tak bumin an awm mek zel bawk a ni. Chuvangin Pathian tirh anga insawi, Pathian Thu sawitute reng reng chu, Thu Sawm Pek Dan emaw, Pathian Lehkhathute nen emaw lo fiah a; an nun dan leh an thusawite chu Pathian Dan leh Pathian Thu dangte nena an inmil loh chuan chu thuhriltu leh a thusawite chu pawm chi a ni lo. Tawngkam thiam thil a, dawt a buma awm mai tur a ni lo.
Tunlaiah Kristian kohhran pawl hrang hrangte hian Pathian Lehkhabu (Baibul) chi khat chauh hmang ve vek siin, an Inzirtirnate erawh chu an inang lo thluah mai a ni. He thil hi a chhan chhut chiang mi an tlem a; hriatthiam pawh a harsain, mi tam tak rilruah zawhna a siam a ni. Chuvangin, Pathian Thu ang zela Inzirtirna leh Pathian Thu ang zel ni lo emaw, a kalh emawa inzirtirnate hriatthiam a awlsam theih deuh zawk beiseiin, Kristian kohhran pawl hrang hrangte Inzirtirna (Doctrine) inan lohna laite chhui zau leh zir chian theih nan Pathian Lehkhathu zirtirna dik takte hriat a ngai a ni.
Tunlaia Kristian Kohhran Hrang Hrangte Thurin Danglamna Thenkhat:
(a) Pathian Lehkhathute leh Thuthlung Pawm Dan Chungchanga Inan Lohnate:-
- Zirtir Dan Chi 1-na: Genesis ziak atanga Malakia ziak inkar ziakte hi Thuthlung Hlui niah an ngai a, Kristiante tana ṭul tawh lo niah an ngai. Matthaia ziak atanga Thupuan ziakte chauh hi Thurin inzirtirna atan an hmang ber.
- Zirtir Dan Chi 2-na: Genesis ziak atanga Thupuan ziak thleng hian, Isua leh A chhandamna thu, Pathian Thute niah an ngai; Thuthlung Hlui huna ziakte leh Thuthlung Thar huna ziakte zingah hian a Bu hlui leh a Bu thar a awm lo tih ringin, Thurin inzirtirna atan an hmang vek a ni.
(b) Chhandamna leh Thu Sawm Pek Dan Inkungkaihna Thua Thurin Inang Lote:-
- Zirtir Dan Chi 1-na: Isua rinna avangin mihringte hi chhandam an nih avangin Thu 10 Pêk Dân, Ni 7-na Chawlhnî huamin, zawm ngai tawh lovah an ngai a; Isua thawhleh ni, Sundayni hi chawlhni atan serh zawk tur niah an ngai.
- Zirtir Dan Chi 2-na: Isua rinna avânga chhandamna changtute chuan an thinlungah hmangaihna avangin Thu 10 Pêk Dân nena inrema nun hi a rah chhuak niah an ngai, Thupêk Palina, Ni 7-na Chawlhnî pawh hi Dana tel a nih avang leh Pathian hmangaihna avanga serh a la ngâi zel niah an ngai.
(c) Baptisma Chungchanga Thurin Inang Lote:-
- Zirtir Dan Chi 1-na: Baptisma chan nan Isua rin mai hi tawk niah leh tuia inphum kher ngai lovah leh kohhran puanzar (flag) hnuaia kal tlang mai hi a tawk niah an ngai.
- Zirtir Dan Chi 2-na: Baptisma chan nan tui chu hman tur a ni; mahse inphum te, intheh te, tuia thlawr te pawh a theih vek; Isua rin leh sual sim pawh a ngai hranpa lo; Isua rinna leh sual simna pawh la hre rih lo, nausente pawh tui thlawra baptisma chantir thei, niin an ring.
- Zirtir Dan Chi 3-na: Baptisma chan nan Isua rin te, sual sim te ngaiin, tuia inphum hi Pathian ruat dan, sual simna leh Isua thihna te, phum a nihna te, leh thihna ata a thawhlehna tawmpuina entirnate a nih an ring.
(d) Sakawlh Chungchang Thua Thurin Inang lote:
- Zirtir Dan Chi 1-na: Sakawlh chu Antiochus IV Epiphanes-a (BC 175-164), Heroda the Great-a (BC 37-4), Nero-a (AD 54-68), Domitian-a (AD 81-96), Diocletian-a (AD 286-305) tih angte kha niah an ngai.
- Zirtir Dan Chi 2-na: Sakawlh chu mimal mai ni lovin, Daniela leh Thupuan buten an lo tarlan, sakhua leh sorkar chunga Pathian ang hiala thuneihna neia insawi, hun tina Pathian mite lo awpbet thintu- Babylon, Medo-Persia, Grik, Rom lalramte thuneihna chhawm zel a, Isua lo kal leh thlenga khawvelin mak a tih a, a zui tur; thuneihna hming nambar 666 nei; mi zawng zawng a hming chhinchhiah neihtirtu tur leh chu a hming chhinchhiahna nei lo apiang an lei leh hralh khaptu tur a nih an ring.
(e) Mihring Thihna, Mihring Thlarau, Thawhlehna Thua Thurin Inan Lohna:
- Zirtir Dan Chi 1-na: Mihring hi a thihin amah atangin a thlarau (hmuithla) a chhuak a; mi tha thlarau chu vanah kal nghalin, mi sual thlarau chu hremhmunah meiah kala kang nghal zel niin an ring. Thawhlehna thu-ah an rin dan chi hnihin a la kak: Thenkhatin Isua a lo kal a; taksa thawhlehna an ring lo, rindan fumfe an nei lo; Thenkhatin Isua lo kal leh hunah chung thlaraute chu Isua nen lo chhuk tlangin an taksa leia vaivut chu a zu luah leh ang a, taksa puin an lo tho leh ang. Chu mi hnuah mi sual thi tate chu kum 1000 rorel hunah an lo tho leh ang a, khawngaihna pek leh an ni ang; sual sim apiang chhandam an ni leh ang; a sim lote chu chatuan meia tihboral an ni ang, tih an ring.
- Zirtir Dan Chi 2-na: Mihring hi a thihin Pathianin siam a nih laia a pek, a Nunna Thaw (a Nunna) khan a chhuahsan a; chu a Nunna chuan mihring ruangam ang nei a, mahnia nung hranpa a ni lo; chu a Nunna chu a petu Pathian hnenah a kir leh mai a ni. Mi fel thi tate chu Isua lo kal leh hunah an tho leh ang a, vanah lak chhoh an ni ang; mi sual thi tate erawh chu kum 1000 rorel a tawp hma loh an tho lo vang; kum 1000 rorel tawpah an lo tho leh ang a, Setanan bumin van Jerusalem khawpui thar chu chuh turin an hual ang; chutih hunah chuan van ata chatuan mei an chungah a lo tla ang a, Setana chawpin chu mei chuan hrem leh tihboral an ni vek tawh ang, tih an ring.
(5) Pathian Thute hi Thlarau Thianghlim Tanpuina chauhva Hriat Thiam Theih leh Zawm (Nunpui) Theih a ni.
Pathian Thlarau Thianghlim tanpuina tel lo chuan Pathian Thute hi hriat fiah theih a ni lo va, zawm leh nunpui theih a ni lo bawk. Pathian tanpuina dilin, inngaihtlawmna leh thuawihna thinlung nen, rilru inhawng takin Pathian Thute hi rinna thinlung nen zir thin tur a ni. Mahni thluak ring a, mahni ngaihdan leh pawm duhdana Baibul kalpui tum tlattu tan chuan Pathian Thute hi hriat fiah leh nunpui theih a ni lo. Chuvangin Pathian Lehkhathute an nihna leh an sawi tum hriat thiam leh nunpui thei tur chuan Pathian leh A Thute rinna nei a, thinlung inhawng a, thu awih/zawm duhna rilru neih a, inngaitlawm leh thuhnuairawlh taka mahni hriat dan leh ngaihdante dah bo va, Pathian Thlarau Thianghlim tanpuina dil chunga, zir thin tur a ni. Chutiang thinlung pu chunga Pathian Lehkha Thute zir thin mi chuan Pathian Thuten an nih dan dik tak hrethiamin, an nunpui thei nghal zel dawn a ni.
“Tu pawh mahni phuah chawp thu sawi chu, mahni mawina zawng a ni; a tirtu mawina zawng erawh chu, chu mi chu mi tak zet a ni, amahah chuan dik lohna reng a awm lo.” “Tu pawh mi ring chu, Pathian Lehkhain a sawi angin, tui nung luite a pumah a lo luang chhuak ang,” “Tin, Thlamuantu, Thlarau Thianghlim, Pain ka hminga a rawn tirh tur khan, chu mi chuan engkim a zirtir ang che u a, in hnena ka sawi zawng zawng a hriat chhuahtir leh ang he u” “Nimahsela, amah, Thlarau dik tak chu a lo thlen hun chuan, thutak zawng zawngah chuan a hruai lut ang che u” a ti a (Joh. 7:17, 38, 39; 14:26; 16:13). “Keini erawh chu chung chu Pathianin Thlarauvin min hriattir ta a ni; Thlarau chuan engkim a chhui chhuak si thin; a ni, Pathian thu ril pawh.” “Chutiang bawkin Pathian thute chu Pathian Tharau vek lo chuan tu man an hre lo” a ti bawk (1 Kor. 2:10-14).
2. “Thuthlung Hlui” leh “Thuthlung Thar” Awmzia
- Mizo Baibul phek hmasa-a, “Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar” tia inziak hi Bible Society-in a phuahchawp a ni. English Baibul reng reng chuan, “Thuthlung”(Covenant) an ti lo; “Old Testament” tih leh “New Testament” tih an hmang a. “Testament” tih chu “Thutak Thu” tih a kawk. Baibul ziakte hi “Pathian Lehkhathu,”“Lehkhathu,” “Pathian Thu” titea koh an ni mai zawk thin (Luka 24:27, 32, 44, 45; Joh. 5:39; 2 Tim. 3:14-16; Heb. 4:12).
- Baibula a Bute hi “Thuthung Hlui” emaw, “Thuthlung Thar” emaw an ni lo.
Tin, “Thuthlung Hlui” tih leh “Thuthlung Thar” tiha “Hlui” tih leh “Thar” tih thumalte pawh hi Baibul Society-in a phuah chawp maite an ni. Baibul bu 66 zingah a “Bu Hlui” emaw, a “Bu Thar” emaw a awm lo. - “Pathian Lehkhathu (Testament)” tih leh “Thuthlung (Covenant)” tih awmziate hi an inang lo; an dang daih a ni.
- “Thuthlung” tih awmzia chu mi pahnih/pawl hnih inkara “Thutiam” khun leh pawimawh,” tihna a ni. Mi pahnih inkara Thuthlung (Thutiam) reng rengah, chu Thuthlung chu a hlawhtlin (hlen a nih) theih nan a lehlam ve vein “Tih tur Dan/Zawm tur Dan” zam tel a ni zel thin. Entir nan: Pathianin Abrahama hnenah Thu a thlun khan, “I khaw lam ata…chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh” a ti a, (Hei hi Abrahama Tih tur/Zawm tur Pathian Thu a ni.) “Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang chia,..” a ti leh a, (Hei hi Pathian Tih tur/Zawm tur, Ama Thu tho kha a ni.) (Gen. 12:1). Chuvangin he Pathian Thuthlungah hian, Abrahama chi ropui tak a nih a, malsawm a nih tur chu Pathian Thu awih a, kal chhuah a ni. Chu bakah Pathianin, “Kei, Pathian Engkimtitheia ka ni; ka hmaah awm la, ṭha famkimin awm rawh. Tichuan, nangmah nena kan inkarah thu ka thlung ang a, nasa takin ka tipung ang che,” a ti (Gen. 17:1, 2). Hei vang hian, Abrahama chuan Pathian Thupekte a zawmin, serh a tan a; a fapa Isaaka kha maichamah a hlan bawk (Gen 17:9-14, 23-27; 22:1, 2, 9-18); tichuan, Pathian chuan, “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm…” a ti a ni (Gen 26:5).
- Abrahama Hnena Pathian Thuthlung (Thuthlung – Hlui leh Thar a inpawlh.
Pathian Thuthlung: “I khaw lam ata …chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh. Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che..; nangmahah chuan leia hnam tin an la thawveng ang” (Gen. 12:1-3); “…ka thu i awih tak avangin i thlahah chuan khawvela chi tin an la thawveng ang.” (Gen. 22:16-18). Hei zawng hi Abrahama hnena Pathian Thuthlung (Thutiam khun) chu a ni. He Thuthlung, Thutiam ah hian Hlui ta leh Thar zel- chi hnih a hmuh theih a ni: (a) Abrahama Hnena Thuthlung A Hlui Lai Taka Chu:- Abrahama hnena Pathian Thuthlung, “Chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che” a tih tak kha engemaw hun chhung chu a lo hlawhtling chho ve a. Israelte kha “chi ropui tak” an lo ni chho va, Pathian malsawmnate an dawng hle a. Khawvel hnam tin zingah Hnam Thlan bik, puithiam chi, chi ropui tak an lo ni a. Nimahsela Pathian lakah vawi tam tak an hel thin a, an chheh vela hnam dang pathiante chibai an buk a, Pathian dan te, thupek te, thuruat te an bawhchhe thin a. Hei bakah, Isua (Messia) an lo nghah kha an ring duh lo va, Daniela hmanga an tana Hapta 70 khawngaihna hun Pathianin a pek, kum 490 a tawp hun kha a lo kin ta a. Chuvangin Pathianin Thu a thlun, a lo tiam tak, chi ropui tak an nih zelna tura Thuthlung kha amah Pathian ngeiin a hnawl ta a, a tihlui ta a ni.
Pathian chuan Sinai tlanga Israelte nena an thuthlun kha a hnawl ta a ni. Pathian leh a Dan te, a Thupek te, a Thuruat te kha an thah loh vang ni lovin, Israelte zawk kha an rinawm ta lo va, Isua pawh an ring duh ta lo a ni. “Rinnain an um lo va, hmuh theihin, thiltih angin an um avangin Tlukna lungah an tlu ta a ni” (Rom 9:30-32; Heb. 8:7-9). Hei tak hi Pathian leh Israelte inkara Thuthlung an intiam tawnah khan Israelte an rinawm loh avangin kha Thuthlung, Thutiam kha a tihlui, a hluihlawn ta a ni.
(b) Abrahama Hnena Pathian Thuthlung, La Thar Renga Chu- “..i thlahah chuan chuan khawvela chi tin an la thawveng ang” (Gen. 22:18) tih hi a ni. Abrahama Thlah, “khawvela chi tin” thawvenna tur chu, “Isua Krista” lo la piang tura chu a ni, tih Paulan a lo sawi a ni (Tirh. 3:25, 26; Gal. 3:16). He Thutiam, Thuthlung hi vawiin ni thlengin khawvela hnam chi tin tan a la thar renga hi a ni a, a hlui thei lo a ni.
He Thuthlung thlun hun hi B.C. 2000 vel a ni na a, hlui tawh awm tak a ni. Mahse a hun rei lamah ni lovin, a thu-ah a inghat zawk a ni. Abrahama Thlah, Isua Krista lo la piang tur, khawvel hnam tin tana Kraws-a a thisen hmanga nemngheh tur Thuthlung, Abrahama hnena Thuthlung kha vawiin ni thlengin a la thar reng a ni.
Abrahaman Pathian Thuthlung A Lo Tihhlawhtlin Ve Dan chu- Pathian a RINNA leh Thuawihna/Thuzawmna (Thiltih) te kha an ni:-
(1) A khua leh laichinte chhuahsanin, Pathianin ram a entir tur lamah a kal chhuak (Gen. 12:1-3; Heb. 11:8);
(2) Mi ramah kum 25 chhung chamin, Pathian thutiam, Isaaka lo pian hun a nghak (Gen. 12:5, 6, 10; 13:1-3; 20:1-3; Heb. 11:9, 10);
(3) An nupa kha kum upa leh tar tawh ni mah se, vana arsi zata chi thlahtu ni tura Pathian Thutiam kha a ring a, chu a Rinna chu a felna a ni (Gen. 15:5, 6; Rom 4:3);
(4) Tin, Rinna avanga felna a hmuh hnu pawhin, a thlah atangin Isua a lo la piang ang tih ringin, Serhtan tur thupek kha a zawm (Gen. 17:1-14; 26:5, 6);
(5) A tar thih dawn hnaihah a fapa neih chhun, Isaaka maichama a hlan (Gen. 22:1-18; Jak. 2:17-24). Hengte hian thinlunga ring mai ni lovin, a takin Pathian thuruatte leh a dante kha a zawm a. Chu chu Rinna Nung, Rinna Famkim a neihzia a lanna a lo ni zawk a, Pathian Thuthlung kha atakin a lo hlawhtling ta a nih kha (Rom 4:2-4, 12; Heb. 11:8-19).
Chuvangin Pathian Thuthlung reng reng tihlawhtling turin mihring lamah tih ve tur an lo awm ve zel a ni. Chu tihve tur chu, Thinlunga Rinna leh Thuawihna/Thuzawmna an ni. “Miten thinlungin an ring a, felna an hmu thin a; kain an tan a, chhandamna an hmu bawk thin,” (Rom 10:10) tih ang hian, thinlung rin chuan an nunah Pathian Thu awihna/zawmna a neihtir thin a ni. He Rinna leh Thuawihna (Thiltih Tel Rinna) hi Abrahama rinna ang rinna neitute nih dan tur chu a ni. “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm” tih a ni (Gen. 26:5, 6). He thuawihna (dan zawmna) hi chhandam nan, felna hmuh nan ni lovin, a rinna famkim rahte an ni zawk. Hei hian Thuthlung hlawhtlinna tura mihringin Pathian a Rinna avanga A Thuruatte, A Thupekte, A Dante A Zawm a, Rinna Thiltih a lo neih ve a ngaihzia a tarlang chiang hle a ni.
(6) Pathian leh Israelte Inkara Thuthlung (Thuthlung Hlui lo ni ta chu).
Abrahama hnenah Pathianin a lo thlun tawh, thuthlung, thutiam chu- a thlah, Israelte chungah a hlawhtlin a ngai a ni. Hetah pawh hian Israelten Abrahama ang bawkin, Rinna leh Thuawihna an neih a ngai leh a ni.
Pathian Thuthlung chu: “Chuvangin ka thu in ngaihthlak tak zet a, ka thuthlung hi in pawm chuan khawvel hnam zawng zawng zingah hian ka tan ro thlan bik…puithiam chi, hnam thianghlim in ni ang” (Exo. 19:5, 6; 24:3) tih hi Pathianin Israelte hnena thu a thlun chu a ni. He Pathian Thuthlung thu-ah hian, Pathian tih tur leh Israelte tih tur thil chi hnih a awm a, hengte hi thil inkungkaih tlat an ni. He Thuthlungah hian Israelte “rothlan bik, puithiam chi, hnam thianghlim” an nih theihna tur chuan, Pathian Thu an ngaithlak a, an pawm” a ngai a ni.
Israelte Thuthlung chu: “LALPAN a sawi zawng zawngte chu kan ti zel ang e,” tih chiah hi Israelten Thu an lo thlun ve chu a ni (Exo. 19:7, 8; 24:2, 3, 7).
He Pathian leh Israelte inkara Thuthlung hi a ni, Baibul-in Thuthlung Hlui a lo tih tak chu ni. Baibul-a a Bu zawng zawngte leh a Thu zawng zawngte hi Thuthlung an ni vek lo va, an hlui vek bawk lo; Pathian Dan leh Thupekte pawh Thuthlung Hlui an ni lo.
He Pathian leh Israelte inkara “Thuthlung” hi a ni, hlui ta chu ni. Eng vang nge? Pathian leh a dan chu demawmna a awm lo. Israelte zawk kha? Israelte zawk kha demin an awm zawk a ni. (Hebrai 8:7-9)- “Thuthlung hmasa chu sawisel bo ni se, thlun nawn a ngai lo tur. Anmahni (Israelte) demin heng hi a sawi si a… An thlahtute Aigupta ram atanga hruai chhuak tura an kuta ka chelh nia, an hnena ka thlun ang kha i lovin; Ka thuthlungah chuan an awm reng si lo va, Tichuan anni chu ka ngaihsak ta lo a ni, Lalpan a ti” “‘Thuthlung Thar’ tiin a sawi avang khan a hmasa chu a tihlui ta a ni” (Heb. 8:7-13 chhiar vek la).
He Pathian leh Israelte inkara Thuthlung (Thutiam) an neihah hian Thu Sawm Pek Dan kha a hlui ta, tihna a ni lo. Israelten, ” Pathian Thu Zawm tura an Thutiam tawngkamah khan an rinawm tak loh avang khan kha an Thuthlung kha Lalpan a hnawl, a duh ta lo va, “a Tihlui ta” a ni. Hei tak hi a ni, Baibulin, “Thuthlung hlui” tia a sawi chu a ni. Isua lo kal hmaa ziak, Baibul bu emaw, a thuziak zawng zawngte emaw hi an hlui lo, Thuthlung an ni bawk lo. Thuthlung Hlui ta tak chu he Pathian leh Israelte inkara Thuthlung Thu (Ti Tura An Intiamna) tak kha a ni, tih hi hriat reng tur a ni. Dante leh Thupekte kha Israelten an Thuthlung/Thutiam, zawm zel tura Pathianin a pekte an ni; Dante leh Thupekte chu Thuthlung/Thutiam ni lovin, “LALPAN a sawi zawng zawngte chu kan ti zel ang,” tia Thu an tiam kha an hlen theihna tura Pathianin a pek, Dan leh Thupekte leh an zawm tura Pathianin a pek, Thupekte an ni; kawng dangin sawi ila, Pathian Thuthlung/Thutiam: Chi ropui leh Puithiam Chi an lo nih theih ngeina tura an zawm zel tur chu Pathian Dan leh Thupekte kha an ni. Dan leh Thupekte kha Pathian Thuthlung a hlawhtlin theihna tura an zawm turte, Thuthlung innghahna lungphum (foundation) an ni (Deut. 4:13).
(7) Mi Zawng Zawng Tana Pathian Thuthlung Thar chu.
Pathian Thuthlung Chu: “Pathianin khawvel a hmangaih em em a, chutichuan a Fapa mal neih chhun a pe a; Amah chu tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna an neih zawk nan” tih hi a ni (Joh. 3:16). Hei hi mihring zawng zawng tana Pathian Thuthlung (Thutiam khun) nghet tak, Isua Krista hmanga thlun chu a ni. He Thuthlung/Thutiam-ah hian Thu a Thlun/a Thutiam tak thu chu- “Pathian Fapa, Isua ring apiang, an boral lo vanga, chatuan nunna an nei zawk ang,” tih hi a ni. He Thuthlung nghehzia Chhinchhiahna chu Isua Thihna/A Thisen mi zawng zawng tana chhuak kha a ni.
Mihringten Kan Lo Thlun Ve Dan Tur: “Tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna” neihna tur a nih angin, Isua Krista Rinnain he Thuthlung-ah hian ringtu chu a lut a, chhandam a lo ni ve ta a ni: “Rinna avanga khawngaihnaa chhandam in ni e.” tiin (Eph. 2:8-10).
Israelten Rinna an neih loh avangin, Pathian Thu leh A Dante kha an zawm thei lo a ni. (Rom 9:28-30)-“Jentail, felna um lote chuan felna an lo phak tawh a ni,- rinna avanga felna chu. Israel, felna dan umte erawh chuan felna dan chu an phak zo ta lo. Eng vang nge ni? Rinnain an um lo va, thiltiha hmuh theih angin an um avang a ni. Tlukna lungah chuan an tlu si a,” tih a ni. Chuvangin Israelte hnena Thuthlung Hlui leh Ringtute hnena Thuthlung Thar danglamna chu: Israelte khan an ring lo va, A Thu an zawm thei lo; Ringtute erawh hi chuan an ring a, A Thupekte thinlungah ziakin a awm a ni. Thinlunga Pathian Rinna leh A Thupekte zawm nun hi Thuthlung Thar fate nun, Abrahama anga rinna nung neitute nun chu a ni.
Chuvangin “Thuthlung Hlui ta tak chu, Pathian Dan thupekte kha ni lovin, Pathianin, “Ka tan Chi Ropui tak, Puithiam Chi, Hnam Thianghlim in ni ang,” tia Thu a Tiam, Thutiam/Thuthlung leh lsraelten, “LALPAN a sawi zawng zawng chu kan ti zel ang,” tia an Intiamna/Thuthlung tawngkam te kha a ni. Pathian Rinna nei lo va, Dante zawm a, thiltih ringawt hmanga Chi Ropui, Puithiam Chi, Hnam Thianghlim nih duh vanga Pathian Thu zawm zel tura an intiamna pawh kha Pathianin a pawm ta lo va, a hnawl a, a tihlui/a hluihlawn ta a ni. Hei tak hi Pathian leh Israelte inkara Thuthlung/Thutiam lo Hlui taa chu a ni. Engvang nge Israelte an Thuthlun/Thutiama an rinawm lohna chhan bulpui ber chu Pathian/Isua an Rin Loh vang a ni. Isua Rinna avangin A Dan leh A Thupekte nena inrema nun, Thuawina nun chu Isua Rinna avanga chatuana nunna tur he Thuthlung/Thutiam Thar hi tuna Pathian leh Isua Ringtute inkara Thuthlung Thar, Thutiam Thar chu a lo ni ve ta a ni. Chuvangin Thuthlung Hlui huna Baibul bu, a ziak zawng zawngte emaw, Thu 10 Pek Dan emaw hi Thuthlung an ni lova, Pathian leh Ringtute inkara Thuthlung, Isua Rinna avanga chatuan nunna beiseitute zawm tur Pathian Thute an ni zawk a ni. Heng Pathian Thute leh A Dan hi Pathian Thuthlung a hlawhtlin theihna tura zawm tur, Thuthlung Thar Innghahna lungphum chu a ni ve leh ta a ni.
2. “Thuthlung Hlui” leh “Thuthlung Thar” Awmzia
- Mizo Baibul phek hmasa-a, “Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar” tia inziak hi Bible Society-in a phuahchawp a ni. English Baibul reng reng chuan, “Thuthlung”(Covenant) an ti lo; “Old Testament” tih leh “New Testament” tih an hmang a. “Testament” tih chu “Thutak Thu” tih a kawk. Baibul ziakte hi “Pathian Lehkhathu,”“Lehkhathu,” “Pathian Thu” titea koh an ni mai zawk thin (Luka 24:27, 32, 44, 45; Joh. 5:39; 2 Tim. 3:14-16; Heb. 4:12).
- Baibula a Bute hi “Thuthung Hlui” emaw, “Thuthlung Thar” emaw an ni lo.
Tin, “Thuthlung Hlui” tih leh “Thuthlung Thar” tiha “Hlui” tih leh “Thar” tih thumalte pawh hi Baibul Society-in a phuah chawp maite an ni. Baibul bu 66 zingah a “Bu Hlui” emaw, a “Bu Thar” emaw a awm lo. - “Pathian Lehkhathu (Testament)” tih leh “Thuthlung (Covenant)” tih awmziate hi an inang lo; an dang daih a ni.
- “Thuthlung” tih awmzia chu mi pahnih/pawl hnih inkara “Thutiam” khun leh pawimawh,” tihna a ni. Mi pahnih inkara Thuthlung (Thutiam) reng rengah, chu Thuthlung chu a hlawhtlin (hlen a nih) theih nan a lehlam ve vein “Tih tur Dan/Zawm tur Dan” zam tel a ni zel thin. Entir nan: Pathianin Abrahama hnenah Thu a thlun khan, “I khaw lam ata… chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh” a ti a, (Hei hi Abrahama Tih tur/Zawm tur Pathian Thu a ni.) “Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang chia,..” a ti leh a, (Hei hi Pathian Tih tur/Zawm tur, Ama Thu tho kha a ni.) (Gen. 12:1). Chuvangin he Pathian Thuthlungah hian, Abrahama chi ropui tak a nih a, malsawm a nih tur chu Pathian Thu awih a, kal chhuah a ni. Chu bakah Pathianin, “Kei, Pathian Engkimtitheia ka ni; ka hmaah awm la, ṭha famkimin awm rawh. Tichuan, nangmah nena kan inkarah thu ka thlung ang a, nasa takin ka tipung ang che,” a ti (Gen. 17:1, 2). Hei vang hian, Abrahama chuan Pathian Thupekte a zawmin, serh a tan a; a fapa Isaaka kha maichamah a hlan bawk (Gen 17:9-14, 23-27; 22:1, 2, 9-18); tichuan, Pathian chuan, “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm…” a ti a ni (Gen 26:5).
- Abrahama Hnena Pathian Thuthlung (Thuthlung – Hlui leh Thar a inpawlh.
Pathian Thuthlung: “I khaw lam ata …chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh. Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che..; nangmahah chuan leia hnam tin an la thawveng ang” (Gen. 12:1-3); “…ka thu i awih tak avangin i thlahah chuan khawvela chi tin an la thawveng ang.” (Gen. 22:16-18). Hei zawng hi Abrahama hnena Pathian Thuthlung (Thutiam khun) chu a ni. He Thuthlung, Thutiam ah hian Hlui ta leh Thar zel- chi hnih a hmuh theih a ni: (a) Abrahama Hnena Thuthlung A Hlui Lai Taka Chu:- Abrahama hnena Pathian Thuthlung, “Chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che” a tih tak kha engemaw hun chhung chu a lo hlawhtling chho ve a. Israelte kha “chi ropui tak” an lo ni chho va, Pathian malsawmnate an dawng hle a. Khawvel hnam tin zingah Hnam Thlan bik, puithiam chi, chi ropui tak an lo ni a. Nimahsela Pathian lakah vawi tam tak an hel thin a, an chheh vela hnam dang pathiante chibai an buk a, Pathian dan te, thupek te, thuruat te an bawhchhe thin a. Hei bakah, Isua (Messia) an lo nghah kha an ring duh lo va, Daniela hmanga an tana Hapta 70 khawngaihna hun Pathianin a pek, kum 490 a tawp hun kha a lo kin ta a. Chuvangin Pathianin Thu a thlun, a lo tiam tak, chi ropui tak an nih zelna tura Thuthlung kha amah Pathian ngeiin a hnawl ta a, a tihlui ta a ni.
Pathian chuan Sinai tlanga Israelte nena an thuthlun kha a hnawl ta a ni. Pathian leh a Dan te, a Thupek te, a Thuruat te kha an thah loh vang ni lovin, Israelte zawk kha an rinawm ta lo va, Isua pawh an ring duh ta lo a ni. “Rinnain an um lo va, hmuh theihin, thiltih angin an um avangin Tlukna lungah an tlu ta a ni” (Rom 9:30-32; Heb. 8:7-9). Hei tak hi Pathian leh Israelte inkara Thuthlung an intiam tawnah khan Israelte an rinawm loh avangin kha Thuthlung, Thutiam kha a tihlui, a hluihlawn ta a ni.
(b) Abrahama Hnena Pathian Thuthlung, La Thar Renga Chu- “..i thlahah chuan chuan khawvela chi tin an la thawveng ang” (Gen. 22:18) tih hi a ni. Abrahama Thlah, “khawvela chi tin” thawvenna tur chu, “Isua Krista” lo la piang tura chu a ni, tih Paulan a lo sawi a ni (Tirh. 3:25, 26; Gal. 3:16). He Thutiam, Thuthlung hi vawiin ni thlengin khawvela hnam chi tin tan a la thar renga hi a ni a, a hlui thei lo a ni.
He Thuthlung thlun hun hi B.C. 2000 vel a ni na a, hlui tawh awm tak a ni. Mahse a hun rei lamah ni lovin, a thu-ah a inghat zawk a ni. Abrahama Thlah, Isua Krista lo la piang tur, khawvel hnam tin tana Kraws-a a thisen hmanga nemngheh tur Thuthlung, Abrahama hnena Thuthlung kha vawiin ni thlengin a la thar reng a ni.
Abrahaman Pathian Thuthlung A Lo Tihhlawhtlin Ve Dan chu- Pathian a RINNA leh Thuawihna/Thuzawmna (Thiltih) te kha an ni:-
(1) A khua leh laichinte chhuahsanin, Pathianin ram a entir tur lamah a kal chhuak (Gen. 12:1-3; Heb. 11:8);
(2) Mi ramah kum 25 chhung chamin, Pathian thutiam, Isaaka lo pian hun a nghak (Gen. 12:5, 6, 10; 13:1-3; 20:1-3; Heb. 11:9, 10);
(3) An nupa kha kum upa leh tar tawh ni mah se, vana arsi zata chi thlahtu ni tura Pathian Thutiam kha a ring a, chu a Rinna chu a felna a ni (Gen. 15:5, 6; Rom 4:3);
(4) Tin, Rinna avanga felna a hmuh hnu pawhin, a thlah atangin Isua a lo la piang ang tih ringin, Serhtan tur thupek kha a zawm (Gen. 17:1-14; 26:5, 6);
(5) A tar thih dawn hnaihah a fapa neih chhun, Isaaka maichama a hlan (Gen. 22:1-18; Jak. 2:17-24). Hengte hian thinlunga ring mai ni lovin, a takin Pathian thuruatte leh a dante kha a zawm a. Chu chu Rinna Nung, Rinna Famkim a neihzia a lanna a lo ni zawk a, Pathian Thuthlung kha atakin a lo hlawhtling ta a nih kha (Rom 4:2-4, 12; Heb. 11:8-19).
Chuvangin Pathian Thuthlung reng reng tihlawhtling turin mihring lamah tih ve tur an lo awm ve zel a ni. Chu tihve tur chu, Thinlunga Rinna leh Thuawihna/Thuzawmna an ni. “Miten thinlungin an ring a, felna an hmu thin a; kain an tan a, chhandamna an hmu bawk thin,” (Rom 10:10) tih ang hian, thinlung rin chuan an nunah Pathian Thu awihna/zawmna a neihtir thin a ni. He Rinna leh Thuawihna (Thiltih Tel Rinna) hi Abrahama rinna ang rinna neitute nih dan tur chu a ni. “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm” tih a ni (Gen. 26:5, 6). He thuawihna (dan zawmna) hi chhandam nan, felna hmuh nan ni lovin, a rinna famkim rahte an ni zawk. Hei hian Thuthlung hlawhtlinna tura mihringin Pathian a Rinna avanga A Thuruatte, A Thupekte, A Dante A Zawm a, Rinna Thiltih a lo neih ve a ngaihzia a tarlang chiang hle a ni.
(6) Pathian leh Israelte Inkara Thuthlung (Thuthlung Hlui lo ni ta chu).
Abrahama hnenah Pathianin a lo thlun tawh, thuthlung, thutiam chu- a thlah, Israelte chungah a hlawhtlin a ngai a ni. Hetah pawh hian Israelten Abrahama ang bawkin, Rinna leh Thuawihna an neih a ngai leh a ni.
Pathian Thuthlung chu: “Chuvangin ka thu in ngaihthlak tak zet a, ka thuthlung hi in pawm chuan khawvel hnam zawng zawng zingah hian ka tan ro thlan bik…puithiam chi, hnam thianghlim in ni ang” (Exo. 19:5, 6; 24:3). Hei hi Israelte hnena Pathian Thuthlung chu a ni. He Pathian Thuthlung thu-ah hian, Pathian tih tur leh Israelte tih tur thil chi hnih a awm a, hengte hi thil inkungkaih tlat an ni. Pathian tih tur chu: Israelte “rothlan bik, puithiam chi, hnam thianghlim”a siam a ni. Israelte tih tur ve thung chu Pathian Thu ngaithlak leh a Thuthlung/Thutiam lo pawm” a ni.
Israelte Thuthlung chu: “LALPAN a sawi (thupekte leh rorelna dan) zawng zawngte chu kan ti zel ang e,” tih chiah hi a ni (Exo. 19:7, 8; 24:2, 3, 7). Hei hi Israelten Pathian laka an lo thlun let ve, an Thuthlung/Thutiam chu a ni. A nemngheh nan sebawngno thisen hman a ni (Exo. 24:8; Heb. 9:18-22).
He Pathian leh Israelte inkara Thuthlung hi a ni, Baibul-in Thuthlung Hlui a lo tih tak chu ni. Baibul-a a Bu zawng zawngte leh a Thu zawng zawngte hi Thuthlung an ni lo va, an hlui bawk lo.
He Pathian leh Israelte inkara “Thuthlung” hi a Thuthlung Hlui ta chu a ni. Engvang nge a hlui tak? A Hluina Chhan chu- Israelte kha an Thuthlungah hian an rinawm tak loh vang a ni. (Hebrai 8:7-9)-ah, “Thuthlung hmasa chu sawisel bo ni se, thlun nawn a ngai lo tur. Anmahni (Israelte) demin heng hi a sawi si a… An thlahtute Aigupta ram atanga hruai chhuak tura an kuta ka chelh nia, an hnena ka thlun ang kha ni lovin; Ka thuthlungah chuan an awm reng si lo va, Tichuan anni chu ka ngaihsak ta lo a ni, Lalpan a ti.” “‘Thuthlung Thar’ tiin a sawi avang khan a hmasa chu a tihlui ta a ni” (Heb. 8:7-13 chhiar la). He Thuthlungah hian Pathian Dan/Thupekte a that loh leh Demawm vang ni lovin, Israelte zawk kha an Thuthlungah hian an rinawm tak loh avangin, Demawmin an awm a; chuvangin a ni, Pathianin he an Thuthlun thu hi a hnawl a, a tihhlui tak ni (Heb. 8:13).
kawng dangin sawi ila, Pathian Thuthlung/Thutiam: Chi ropui leh Puithiam Chi an lo nih theih ngeina tura an zawm zel tur chu Pathian Dan leh Thupekte kha an ni. Dan leh Thupekte kha Pathian Thuthlung a hlawhtlin theihna tura an zawm turte, Thuthlung innghahna lungphum (foundation) an ni (Deut. 4:13).
(7) Mi Zawng Zawng Tana Pathian Thuthlung Thar chu.
Pathian Thuthlung Chu: “Pathianin khawvel a hmangaih em em a, chutichuan a Fapa mal neih chhun a pe a; Amah chu tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna an neih zawk nan” tih hi a ni (Joh. 3:16). Hei hi mihring zawng zawng tana Pathian Thuthlung (Thutiam khun) nghet tak, Isua Krista hmanga thlun chu a ni. He Thuthlung/Thutiam-ah hian Thu a Thlun/a Thutiam tak thu chu- “Pathian Fapa, Isua ring apiang, an boral lo vanga, chatuan nunna an nei zawk ang,” tih hi a ni. He Thuthlung nghehzia Chhinchhiahna chu Isua Thihna/A Thisen mi zawng zawng tana chhuak kha a ni.
Mihringten Kan Lo Thlun Ve Dan Tur: “Tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna” neihna tur a nih angin, Isua Krista Rinnain he Thuthlung-ah hian ringtu chu a lut a, chhandam a lo ni ve ta a ni: “Rinna avanga khawngaihnaa chhandam in ni e.” tiin (Eph. 2:8-10).
Israelten Rinna an neih loh avangin, Pathian Thu leh A Dante kha an zawm thei lo a ni. (Rom 9:28-30)-“Jentail, felna um lote chuan felna an lo phak tawh a ni,- rinna avanga felna chu. Israel, felna dan umte erawh chuan felna dan chu an phak zo ta lo. Eng vang nge ni? Rinnain an um lo va, thiltiha hmuh theih angin an um avang a ni. Tlukna lungah chuan an tlu si a,” tih a ni. Chuvangin Israelte hnena Thuthlung Hlui leh Ringtute hnena Thuthlung Thar danglamna chu: Israelte khan an ring lo va, A Thu an zawm thei lo; Ringtute erawh hi chuan an ring a, A Thupekte thinlungah ziakin a awm a ni. Thinlunga Pathian Rinna leh A Thupekte zawm nun hi Thuthlung Thar fate nun, Abrahama anga rinna nung neitute nun chu a ni.
Chuvangin Thuthlung hlui ta chu Pathian Dan thupekte kha ni lovin, An rin lohna thinlung kha a ni zawk. Isua Rinna avangin A thu leh A Dan zawm nun hi Thuthlung Thara Thu lo thlung ve tute nun chu ni. Chuti a nih chuan Baibul Thuziak zawng zawngte emaw, Thu 10 Pek Dan emaw hi Thuthlung an ni mai lo, Thuthlung nghahchhan, Thuthlung hlawhtlinna tura zawm tur Dante an ni zawk a ni.
2. “Thuthlung Hlui” leh “Thuthlung Thar” Awmzia
- Mizo Baibul phek hmasa-a, “Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar” tia inziak hi Bible Society-in a phuahchawp a ni. English Baibul reng reng chuan, “Thuthlung”(Covenant) an ti lo; “Old Testament” tih leh “New Testament” tih an hmang a. “Testament” tih chu “Thutak Thu” tih a kawk. Baibul ziakte hi “Pathian Lehkhathu,”“Lehkhathu,” “Pathian Thu” titea koh an ni mai zawk thin (Luka 24:27, 32, 44, 45; Joh. 5:39; 2 Tim. 3:14-16; Heb. 4:12).
- Baibula a Bute hi “Thuthung Hlui” emaw, “Thuthlung Thar” emaw an ni lo.
Tin, “Thuthlung Hlui” tih leh “Thuthlung Thar” tiha “Hlui” tih leh “Thar” tih thumalte pawh hi Baibul Society-in a phuah chawp maite an ni. Baibul bu 66 zingah a “Bu Hlui” emaw, a “Bu Thar” emaw a awm lo. - “Pathian Lehkhathu (Testament)” tih leh “Thuthlung (Covenant)” tih awmziate hi an inang lo; an dang daih a ni.
- “Thuthlung” tih awmzia chu mi pahnih/pawl hnih inkara “Thutiam” khun leh pawimawh,” tihna a ni. Mi pahnih inkara Thuthlung (Thutiam) reng rengah, chu Thuthlung chu a hlawhtlin (hlen a nih) theih nan a lehlam ve vein “Tih tur Dan/Zawm tur Dan” zam tel a ni zel thin. Entir nan: Pathianin Abrahama hnenah Thu a thlun khan, “I khaw lam ata…chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh” a ti a, (Hei hi Abrahama Tih tur/Zawm tur Pathian Thu a ni.) “Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang chia,..” a ti leh a, (Hei hi Pathian Tih tur/Zawm tur, Ama Thu tho kha a ni.) (Gen. 12:1). Chuvangin he Pathian Thuthlungah hian, Abrahama chi ropui tak a nih a, malsawm a nih tur chu Pathian Thu awih a, kal chhuah a ni. Chu bakah Pathianin, “Kei, Pathian Engkimtitheia ka ni; ka hmaah awm la, ṭha famkimin awm rawh. Tichuan, nangmah nena kan inkarah thu ka thlung ang a, nasa takin ka tipung ang che,” a ti (Gen. 17:1, 2). Hei vang hian, Abrahama chuan Pathian Thupekte a zawmin, serh a tan a; a fapa Isaaka kha maichamah a hlan bawk (Gen 17:9-14, 23-27; 22:1, 2, 9-18); tichuan, Pathian chuan, “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm…” a ti a ni (Gen 26:5).
- Abrahama Hnena Pathian Thuthlung (Thuthlung – Hlui leh Thar a inpawlh.
Pathian Thuthlung: “I khaw lam ata …chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh. Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che..; nangmahah chuan leia hnam tin an la thawveng ang” (Gen. 12:1-3); “…ka thu i awih tak avangin i thlahah chuan khawvela chi tin an la thawveng ang.” (Gen. 22:16-18). Hei zawng hi Abrahama hnena Pathian Thuthlung (Thutiam khun) chu a ni. He Thuthlung, Thutiam ah hian Hlui ta leh Thar zel- chi hnih a hmuh theih a ni: (a) Abrahama Hnena Thuthlung A Hlui Lai Taka Chu:- Abrahama hnena Pathian Thuthlung, “Chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che” a tih tak kha engemaw hun chhung chu a lo hlawhtling chho ve a. Israelte kha “chi ropui tak” an lo ni chho va, Pathian malsawmnate an dawng hle a. Khawvel hnam tin zingah Hnam Thlan bik, puithiam chi, chi ropui tak an lo ni a. Nimahsela Pathian lakah vawi tam tak an hel thin a, an chheh vela hnam dang pathiante chibai an buk a, Pathian dan te, thupek te, thuruat te an bawhchhe thin a. Hei bakah, Isua (Messia) an lo nghah kha an ring duh lo va, Daniela hmanga an tana Hapta 70 khawngaihna hun Pathianin a pek, kum 490 a tawp hun kha a lo kin ta a. Chuvangin Pathianin Thu a thlun, a lo tiam tak, chi ropui tak an nih zelna tura Thuthlung kha amah Pathian ngeiin a hnawl ta a, a tihlui ta a ni.
Pathian chuan Sinai tlanga Israelte nena an thuthlun kha a hnawl ta a ni. Pathian leh a Dan te, a Thupek te, a Thuruat te kha an thah loh vang ni lovin, Israelte zawk kha an rinawm ta lo va, Isua pawh an ring duh ta lo a ni. “Rinnain an um lo va, hmuh theihin, thiltih angin an um avangin Tlukna lungah an tlu ta a ni” (Rom 9:30-32; Heb. 8:7-9). Hei tak hi Pathian leh Israelte inkara Thuthlung an intiam tawnah khan Israelte an rinawm loh avangin kha Thuthlung, Thutiam kha a tihlui, a hluihlawn ta a ni.
(b) Abrahama Hnena Pathian Thuthlung, La Thar Renga Chu- “..i thlahah chuan chuan khawvela chi tin an la thawveng ang” (Gen. 22:18) tih hi a ni. Abrahama Thlah, “khawvela chi tin” thawvenna tur chu, “Isua Krista” lo la piang tura chu a ni, tih Paulan a lo sawi a ni (Tirh. 3:25, 26; Gal. 3:16). He Thutiam, Thuthlung hi vawiin ni thlengin khawvela hnam chi tin tan a la thar renga hi a ni a, a hlui thei lo a ni.
He Thuthlung thlun hun hi B.C. 2000 vel a ni na a, hlui tawh awm tak a ni. Mahse a hun rei lamah ni lovin, a thu-ah a inghat zawk a ni. Abrahama Thlah, Isua Krista lo la piang tur, khawvel hnam tin tana Kraws-a a thisen hmanga nemngheh tur Thuthlung, Abrahama hnena Thuthlung kha vawiin ni thlengin a la thar reng a ni.
Abrahaman Pathian Thuthlung A Lo Tihhlawhtlin Ve Dan chu- Pathian a RINNA leh Thuawihna/Thuzawmna (Thiltih) te kha an ni:-
(1) A khua leh laichinte chhuahsanin, Pathianin ram a entir tur lamah a kal chhuak (Gen. 12:1-3; Heb. 11:8);
(2) Mi ramah kum 25 chhung chamin, Pathian thutiam, Isaaka lo pian hun a nghak (Gen. 12:5, 6, 10; 13:1-3; 20:1-3; Heb. 11:9, 10);
(3) An nupa kha kum upa leh tar tawh ni mah se, vana arsi zata chi thlahtu ni tura Pathian Thutiam kha a ring a, chu a Rinna chu a felna a ni (Gen. 15:5, 6; Rom 4:3);
(4) Tin, Rinna avanga felna a hmuh hnu pawhin, a thlah atangin Isua a lo la piang ang tih ringin, Serhtan tur thupek kha a zawm (Gen. 17:1-14; 26:5, 6);
(5) A tar thih dawn hnaihah a fapa neih chhun, Isaaka maichama a hlan (Gen. 22:1-18; Jak. 2:17-24). Hengte hian thinlunga ring mai ni lovin, a takin Pathian thuruatte leh a dante kha a zawm a. Chu chu Rinna Nung, Rinna Famkim a neihzia a lanna a lo ni zawk a, Pathian Thuthlung kha atakin a lo hlawhtling ta a nih kha (Rom 4:2-4, 12; Heb. 11:8-19).
Chuvangin Pathian Thuthlung reng reng tihlawhtling turin mihring lamah tih ve tur an lo awm ve zel a ni. Chu tihve tur chu, Thinlunga Rinna leh Thuawihna/Thuzawmna an ni. “Miten thinlungin an ring a, felna an hmu thin a; kain an tan a, chhandamna an hmu bawk thin,” (Rom 10:10) tih ang hian, thinlung rin chuan an nunah Pathian Thu awihna/zawmna a neihtir thin a ni. He Rinna leh Thuawihna (Thiltih Tel Rinna) hi Abrahama rinna ang rinna neitute nih dan tur chu a ni. “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm” tih a ni (Gen. 26:5, 6). He thuawihna (dan zawmna) hi chhandam nan, felna hmuh nan ni lovin, a rinna famkim rahte an ni zawk. Hei hian Thuthlung hlawhtlinna tura mihringin Pathian a Rinna avanga A Thuruatte, A Thupekte, A Dante A Zawm a, Rinna Thiltih a lo neih ve a ngaihzia a tarlang chiang hle a ni.
(6) Pathian leh Israelte Inkara Thuthlung (Thuthlung Hlui lo ni ta chu).
Abrahama hnenah Pathianin a lo thlun tawh, thuthlung, thutiam chu- a thlah, Israelte chungah a hlawhtlin a ngai a ni. Hetah pawh hian Israelten Abrahama ang bawkin, Rinna leh Thuawihna an neih a ngai leh a ni.
Israelte laka Pathian Thuthlung chu: “Chuvangin, ka thu in awih tak zeta, ka thuthlung hi in pawm chuan khawvel hnam zawng zawng zingah hian ka tan ro thlan bik…puithiam chi, hnam thianghlim in ni ang” (Exo. 19:5, 6; 24:3) tih hi Pathianin Israelte hnena a Thutiam, Thuthlung chu a ni. Hetah hian Israelte tih tur chu “thuawihna leh a thuthlung pawm a ni a; Pathian tih ve tur chu Israelte rothlan bik, puithiam chi, hnam thianghlima siam a ni.
Pathian laka Israelte Thuthlung chu: “LALPA sawi zawng zawngte chu kan ti zel ang e,” tih hi a ni (Exo. 19:7, 8; 24:2, 3, 7). Hei hi Israelten Pathian laka an lo thlun ve Thu (Thutiam) chu a ni a, a nemngheh nan sebawngno thisen hman a ni (Exo. 24:8; Heb. 9:18-22).
He Pathian leh Israelte inkara Thuthlung hi a ni, Baibul-in Thuthlung Hlui a lo tih tak chu ni. Baibul-a a Bu zawng zawngte leh a Thu zawng zawngte hi Thuthlung an ni vek lo va, an hlui vek bawk lo a ni, tih chhinchiah a tha awm e.
He Thuthlunga Pathian tih tur chu- Israelte hnam thlana siam te, puithiam chi nihtir te, leh malsawmna pek te kha a ni. Israelte tih ve tur thung chu- Pathian thupekte zawm a ni. He Thuthlung tihlawhtling (hlen famkim) thei tur chuan an Thuthlungah hian a lehlam lehlamin, an Thutiam ve veah hian an rinawm ve ve a ngai. Chuti lo chuan he thuthlung hi hnawl emaw, hluihlawn (tihhlui) emaw a ni ang.
He Pathian leh Israelte inkara “Thuthlung” hi a Hlui ta reng a ni. A Hluina Chhan chu engnge ni ta? Pathian leh a dan pekte kha nge dem awm a, Israelte zawk kha? Israelte zawk kha demin an awm zawk a ni. (Hebrai 8:7-9)- “Thuthlung hmasa chu sawisel bo ni se, thlun nawn a ngai lo tur. Anmahni (Israelte) demin heng hi a sawi si a… An thlahtute Aigupta ram atanga hruai chhuak tura an kuta ka chelh nia, an hnena ka thlun ang kha i lovin; Ka thuthlungah chuan an awm reng si lo va, Tichuan anni chu ka ngaihsak ta lo a ni, Lalpan a ti” “‘Thuthlung Thar’ tiin a sawi avang khan a hmasa chu a tihlui ta a ni” (Heb. 8:7-13 chhiar vek la).
He Pathian leh Israelte inkara Thuthlung (Thutiam) an neihah hian Thu Sawm Pek Dan kha a hlui ta, tihna a ni lo. Israelten, “LALPAN a sawi zawng zawngte chu kan ti zel ang,” tia an Thutiam kha an vawn/zawm/hlen theihna tura an zawm tur Dan chu a ni zawk- “A thuthlung zawm tura thu a pek che u, thu sawm pek” (Deut. 4:13) tih a ni. Nimahsela, Pathian Thu zawm zel tura an Thutiamah khan an rinawm tak loh avang khan an Thuthlung chu Lalpan a hnawl, “a ngaihsak ta lo va”…“a tihlui ta a ni” (Heb. 8:9, 13). Chuvangin Baibulin, “Thuthlung hlui” tia a sawi chu, Israelte nena Thu an thlun tawna kha a ni; Dan leh Thupekte kha a hlui lo. Dan leh Thupekte chungchangah chuan tihian a sawi zawk:- “Chung ni hnuah chuan Israela chhungte hnena thu ka thlun tur chu heng hi a ni, Lalpan a ti: An rilruah ka thupekte ka dah ang a, an thinlungah ka ziak bawk ang,” tiin (Heb. 8:10; 10:15, 16). Hetah hian Isua lo kal hmaa ziak, Baibul bute emaw, a thuziak zawng zawngte emaw hi an hlui ta tihna a ni lo va, Thuthlung an ni mai lo bawk. “Thuthlung Hlui” ta tak chu Pathian leh Israelte inkara Thuthlung, Israelten Thu Zawm tura an Intiamna Thuthlung kha a ni. Chu Thuthlunga, “Ro thlan bik, puithiam chi, hnam thianghlim an nihna tura Pathianin a lo tiam, A Thutiam pawh kha A tihlui tel ve bawk a ni. Pathian Thu Sawm Pek Dan hi a that loh vang emaw, Israelten an zawm theih loh vang emawin Pathianin englai mahin a hnawl ngai lo. Pathian Dan hi Israelte leh Pathian inkara Thuthlung a hlawhtlin theihna tura an zawm tura a pek mai chauh a ni a, an Thuthlung innghahna lungphum (foundation) an ni zawk a ni (Deut. 4:13).
(7) Mi Zawng Zawng Tana Pathian Thuthlung Thar chu.
Pathian Thuthlung Chu: “Pathianin khawvel a hmangaih em em a, chutichuan a Fapa mal neih chhun a pe a; Amah chu tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna an neih zawk nan” tih hi a ni (Joh. 3:16). Hei hi mihring zawng zawng tana Pathian Thuthlung (Thutiam khun) nghet tak, Isua Krista hmanga thlun chu a ni. He Thuthlung/Thutiam-ah hian Thu a Thlun/a Thutiam tak thu chu- “Pathian Fapa, Isua ring apiang, an boral lo vanga, chatuan nunna an nei zawk ang,” tih hi a ni. He Thuthlung nghehzia Chhinchhiahna chu Isua Thihna/A Thisen mi zawng zawng tana chhuak kha a ni.
Mihringten Kan Lo Thlun Ve Dan Tur: “Tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna” neihna tur a nih angin, Isua Krista Rinnain he Thuthlung-ah hian ringtu chu a lut a, chhandam a lo ni ve ta a ni: “Rinna avanga khawngaihnaa chhandam in ni e.” tiin (Eph. 2:8-10).
Israelten Rinna an neih loh avangin, Pathian Thu leh A Dante kha an zawm thei lo a ni. (Rom 9:28-30)-“Jentail, felna um lote chuan felna an lo phak tawh a ni,- rinna avanga felna chu. Israel, felna dan umte erawh chuan felna dan chu an phak zo ta lo. Eng vang nge ni? Rinnain an um lo va, thiltiha hmuh theih angin an um avang a ni. Tlukna lungah chuan an tlu si a,” tih a ni. Chuvangin Israelte hnena Thuthlung Hlui leh Ringtute hnena Thuthlung Thar danglamna chu: Israelte khan an ring lo va, A Thu an zawm thei lo; Ringtute erawh hi chuan an ring a, A Thupekte thinlungah ziakin a awm a ni. Thinlunga Pathian Rinna leh A Thupekte zawm nun hi Thuthlung Thar fate nun, Abrahama anga rinna nung neitute nun chu a ni.
Chuvangin Thuthlung hlui ta chu Pathian Dan thupekte kha ni lovin, An rin lohna thinlung kha a ni zawk. Isua Rinna avangin A thu leh A Dan zawm nun hi Thuthlung Thara Thu lo thlung ve tute nun chu ni. Chuti a nih chuan Baibul Thuziak zawng zawngte emaw, Thu 10 Pek Dan emaw hi Thuthlung an ni mai lo, Thuthlung nghahchhan, Thuthlung hlawhtlinna tura zawm tur Dante an ni zawk a ni.
2. “Thuthlung Hlui” leh “Thuthlung Thar” Awmzia
- Mizo Baibul phek hmasa-a, “Thuthlung Hlui leh Thuthlung Thar” tia inziak hi Bible Society-in a phuahchawp a ni. English Baibul reng reng chuan, “Thuthlung”(Covenant) an ti lo; “Old Testament” tih leh “New Testament” tih an hmang a. “Testament” tih chu “Thutak Thu” tih a kawk. Baibul ziakte hi “Pathian Lehkhathu,”“Lehkhathu,” “Pathian Thu” titea koh an ni mai zawk thin (Luka 24:27, 32, 44, 45; Joh. 5:39; 2 Tim. 3:14-16; Heb. 4:12).
- Baibula a Bute hi “Thuthung Hlui” emaw, “Thuthlung Thar” emaw an ni lo.
Tin, “Thuthlung Hlui” tih leh “Thuthlung Thar” tiha “Hlui” tih leh “Thar” tih thumalte pawh hi Baibul Society-in a phuah chawp maite an ni. Baibul bu 66 zingah a “Bu Hlui” emaw, a “Bu Thar” emaw a awm lo. - “Pathian Lehkhathu (Testament)” tih leh “Thuthlung (Covenant)” tih awmziate hi an inang lo; an dang daih a ni.
- “Thuthlung” tih awmzia chu mi pahnih/pawl hnih inkara “Thutiam” khun leh pawimawh,” tihna a ni. Mi pahnih inkara Thuthlung (Thutiam) reng rengah, chu Thuthlung chu a hlawhtlin (hlen a nih) theih nan a lehlam ve vein “Tih tur Dan/Zawm tur Dan” zam tel a ni zel thin. Entir nan: Pathianin Abrahama hnenah Thu a thlun khan, “I khaw lam ata…chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh” a ti a, (Hei hi Abrahama Tih tur/Zawm tur Pathian Thu a ni.) “Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang chia,..” a ti leh a, (Hei hi Pathian Tih tur/Zawm tur, Ama Thu tho kha a ni.) (Gen. 12:1). Chuvangin he Pathian Thuthlungah hian, Abrahama chi ropui tak a nih a, malsawm a nih tur chu Pathian Thu awih a, kal chhuah a ni. Chu bakah Pathianin, “Kei, Pathian Engkimtitheia ka ni; ka hmaah awm la, ṭha famkimin awm rawh. Tichuan, nangmah nena kan inkarah thu ka thlung ang a, nasa takin ka tipung ang che,” a ti (Gen. 17:1, 2). Hei vang hian, Abrahama chuan Pathian Thupekte a zawmin, serh a tan a; a fapa Isaaka kha maichamah a hlan bawk (Gen 17:9-14, 23-27; 22:1, 2, 9-18); tichuan, Pathian chuan, “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm…” a ti a ni (Gen 26:5).
- Abrahama Hnena Pathian Thuthlung (Thuthlung – Hlui leh Thar a inpawlh.
Pathian Thuthlung: “I khaw lam ata …chhuak la, ram ka la entir tur che lamah kal rawh. Tichuan, chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che..; nangmahah chuan leia hnam tin an la thawveng ang” (Gen. 12:1-3); “…ka thu i awih tak avangin i thlahah chuan khawvela chi tin an la thawveng ang.” (Gen. 22:16-18). Hei zawng hi Abrahama hnena Pathian Thuthlung (Thutiam khun) chu a ni. He Thuthlung, Thutiam ah hian Hlui ta leh Thar zel- chi hnih a hmuh theih a ni: (a) Abrahama Hnena Thuthlung A Hlui Lai Taka Chu:- Abrahama hnena Pathian Thuthlung, “Chi ropui takah ka siam ang chia; mal pawh ka sawm ang che” a tih tak kha engemaw hun chhung chu a lo hlawhtling chho ve a. Israelte kha “chi ropui tak” an lo ni chho va, Pathian malsawmnate an dawng hle a. Khawvel hnam tin zingah Hnam Thlan bik, puithiam chi, chi ropui tak an lo ni a. Nimahsela Pathian lakah vawi tam tak an hel thin a, an chheh vela hnam dang pathiante chibai an buk a, Pathian dan te, thupek te, thuruat te an bawhchhe thin a. Hei bakah, Isua (Messia) an lo nghah kha an ring duh lo va, Daniela hmanga an tana Hapta 70 khawngaihna hun Pathianin a pek, kum 490 a tawp hun kha a lo kin ta a. Chuvangin Pathianin Thu a thlun, a lo tiam tak, chi ropui tak an nih zelna tura Thuthlung kha amah Pathian ngeiin a hnawl ta a, a tihlui ta a ni.
Pathian chuan Sinai tlanga Israelte nena an thuthlun kha a hnawl ta a ni. Pathian leh a Dan te, a Thupek te, a Thuruat te kha an thah loh vang ni lovin, Israelte zawk kha an rinawm ta lo va, Isua pawh an ring duh ta lo a ni. “Rinnain an um lo va, hmuh theihin, thiltih angin an um avangin Tlukna lungah an tlu ta a ni” (Rom 9:30-32; Heb. 8:7-9). Hei tak hi Pathian leh Israelte inkara Thuthlung an intiam tawnah khan Israelte an rinawm loh avangin kha Thuthlung, Thutiam kha a tihlui, a hluihlawn ta a ni.
(b) Abrahama Hnena Pathian Thuthlung, La Thar Renga Chu- “..i thlahah chuan chuan khawvela chi tin an la thawveng ang” (Gen. 22:18) tih hi a ni. Abrahama Thlah, “khawvela chi tin” thawvenna tur chu, “Isua Krista” lo la piang tura chu a ni, tih Paulan a lo sawi a ni (Tirh. 3:25, 26; Gal. 3:16). He Thutiam, Thuthlung hi vawiin ni thlengin khawvela hnam chi tin tan a la thar renga hi a ni a, a hlui thei lo a ni.
He Thuthlung thlun hun hi B.C. 2000 vel a ni na a, hlui tawh awm tak a ni. Mahse a hun rei lamah ni lovin, a thu-ah a inghat zawk a ni. Abrahama Thlah, Isua Krista lo la piang tur, khawvel hnam tin tana Kraws-a a thisen hmanga nemngheh tur Thuthlung, Abrahama hnena Thuthlung kha vawiin ni thlengin a la thar reng a ni.
Abrahaman Pathian Thuthlung A Lo Tihhlawhtlin Ve Dan chu- Pathian a RINNA leh Thuawihna/Thuzawmna (Thiltih) te kha an ni:-
(1) A khua leh laichinte chhuahsanin, Pathianin ram a entir tur lamah a kal chhuak (Gen. 12:1-3; Heb. 11:8);
(2) Mi ramah kum 25 chhung chamin, Pathian thutiam, Isaaka lo pian hun a nghak (Gen. 12:5, 6, 10; 13:1-3; 20:1-3; Heb. 11:9, 10);
(3) An nupa kha kum upa leh tar tawh ni mah se, vana arsi zata chi thlahtu ni tura Pathian Thutiam kha a ring a, chu a Rinna chu a felna a ni (Gen. 15:5, 6; Rom 4:3);
(4) Tin, Rinna avanga felna a hmuh hnu pawhin, a thlah atangin Isua a lo la piang ang tih ringin, Serhtan tur thupek kha a zawm (Gen. 17:1-14; 26:5, 6);
(5) A tar thih dawn hnaihah a fapa neih chhun, Isaaka maichama a hlan (Gen. 22:1-18; Jak. 2:17-24). Hengte hian thinlunga ring mai ni lovin, a takin Pathian thuruatte leh a dante kha a zawm a. Chu chu Rinna Nung, Rinna Famkim a neihzia a lanna a lo ni zawk a, Pathian Thuthlung kha atakin a lo hlawhtling ta a nih kha (Rom 4:2-4, 12; Heb. 11:8-19).
Chuvangin Pathian Thuthlung reng reng tihlawhtling turin mihring lamah tih ve tur an lo awm ve zel a ni. Chu tihve tur chu, Thinlunga Rinna leh Thuawihna/Thuzawmna an ni. “Miten thinlungin an ring a, felna an hmu thin a; kain an tan a, chhandamna an hmu bawk thin,” (Rom 10:10) tih ang hian, thinlung rin chuan an nunah Pathian Thu awihna/zawmna a neihtir thin a ni. He Rinna leh Thuawihna (Thiltih Tel Rinna) hi Abrahama rinna ang rinna neitute nih dan tur chu a ni. “Abrahama chuan ka thu a awih a, ka thuhrilhte, ka thupekte, ka thuruatte, ka dante pawh a zawm” tih a ni (Gen. 26:5, 6). He thuawihna (dan zawmna) hi chhandam nan, felna hmuh nan ni lovin, a rinna famkim rahte an ni zawk. Hei hian Thuthlung hlawhtlinna tura mihringin Pathian a Rinna avanga A Thuruatte, A Thupekte, A Dante A Zawm a, Rinna Thiltih a lo neih ve a ngaihzia a tarlang chiang hle a ni.
(6) Pathian leh Israelte Inkara Thuthlung (Thuthlung Hlui lo ni ta chu).
Abrahama hnenah Pathianin a lo thlun tawh, thuthlung, thutiam chu- a thlah, Israelte chungah a hlawhtlin a ngai a ni. Hetah pawh hian Israelten Abrahama ang bawkin, Rinna leh Thuawihna an neih a ngai leh a ni.
Israelte laka Pathian Thuthlung chu: “Chuvangin ka thu (thupek zawng zawng) in ngaihthlak tak zet a, ka thuthlung hi in pawm (vawn reng) chuan khawvel hnam zawng zawng zingah hian ka tan ro thlan bik…puithiam chi, hnam thianghlim in ni ang” (Exo. 19:5, 6; 24:3). Hei hi Israelte hnena Pathian Thuthlung thu kha a ni.
Pathian laka Israelte Thuthlung chu: “LALPAN a sawi (thupekte leh rorelna dan) zawng zawngte chu kan ti zel ang e,” “mi tihawih tak kan ni zel ang,” tih chiah hi a ni (Exo. 19:7, 8; 24:2, 3, 7). Hei hi Israelten Pathian laka an lo thlun ve Thu (Thutiam) chu a ni a, a nemngheh nan sebawngno thisen hman a ni (Exo. 24:8; Heb. 9:18-22).
He Pathian leh Israelte inkara Thuthlung hi a ni, Baibul-in Thuthlung Hlui a lo tih tak chu ni. Baibul-a a Bu zawng zawngte leh a Thu zawng zawngte hi Thuthlung an ni vek lo va, an hlui vek bawk lo a ni, tih chhinchiah a tha awm e.
He Thuthlunga Pathian tih tur chu- Israelte hnam thlana siam te, puithiam chi nihtir te, leh malsawmna pek te kha a ni. Israelte tih ve tur thung chu- Pathian thupekte zawm a ni. He Thuthlung tihlawhtling (hlen famkim) thei tur chuan an Thuthlungah hian a lehlam lehlamin, an Thutiam ve veah hian an rinawm ve ve a ngai. Chuti lo chuan he thuthlung hi hnawl emaw, hluihlawn (tihhlui) emaw a ni ang.
He Pathian leh Israelte inkara “Thuthlung” hi a Hlui ta reng a ni. A Hluina Chhan chu engnge ni ta? Pathian leh a dan pekte kha nge dem awm a, Israelte zawk kha? Israelte zawk kha demin an awm zawk a ni. (Hebrai 8:7-9)- “Thuthlung hmasa chu sawisel bo ni se, thlun nawn a ngai lo tur. Anmahni (Israelte) demin heng hi a sawi si a… An thlahtute Aigupta ram atanga hruai chhuak tura an kuta ka chelh nia, an hnena ka thlun ang kha i lovin; Ka thuthlungah chuan an awm reng si lo va, Tichuan anni chu ka ngaihsak ta lo a ni, Lalpan a ti” “‘Thuthlung Thar’ tiin a sawi avang khan a hmasa chu a tihlui ta a ni” (Heb. 8:7-13 chhiar vek la).
He Pathian leh Israelte inkara Thuthlung (Thutiam) an neihah hian Thu Sawm Pek Dan kha a hlui ta, tihna a ni lo. Israelten, ” Pathian Thu Zawm tura an Thutiam tawngkamah khan an rinawm tak loh avang khan kha an Thuthlung kha Lalpan a hnawl, a duh ta lo va, “a Tihlui ta” a ni. Hei tak hi a ni, Baibulin, “Thuthlung hlui” tia a sawi chu a ni. Isua lo kal hmaa ziak, Baibul bu emaw, a thuziak zawng zawngte emaw hi an hlui lo, Thuthlung an ni bawk lo. Thuthlung Hlui ta tak chu he Pathian leh Israelte inkara Thuthlung Thu (Ti Tura An Intiamna) tak kha a ni, tih hi hriat reng tur a ni. Dante leh Thupekte kha Israelten an Thuthlung/Thutiam, zawm zel tura Pathianin a pekte an ni; Dante leh Thupekte chu Thuthlung/Thutiam ni lovin, “LALPAN a sawi zawng zawngte chu kan ti zel ang,” tia Thu an tiam kha an hlen theihna tura Pathianin a pek, Dan leh Thupekte leh an zawm tura Pathianin a pek, Thupekte an ni; kawng dangin sawi ila, Pathian Thuthlung/Thutiam: Chi ropui leh Puithiam Chi an lo nih theih ngeina tura an zawm zel tur chu Pathian Dan leh Thupekte kha an ni. Dan leh Thupekte kha Pathian Thuthlung a hlawhtlin theihna tura an zawm turte, Thuthlung innghahna lungphum (foundation) an ni (Deut. 4:13).
(7) Mi Zawng Zawng Tana Pathian Thuthlung Thar chu.
Pathian Thuthlung Chu: “Pathianin khawvel a hmangaih em em a, chutichuan a Fapa mal neih chhun a pe a; Amah chu tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna an neih zawk nan” tih hi a ni (Joh. 3:16). Hei hi mihring zawng zawng tana Pathian Thuthlung (Thutiam khun) nghet tak, Isua Krista hmanga thlun chu a ni. He Thuthlung/Thutiam-ah hian Thu a Thlun/a Thutiam tak thu chu- “Pathian Fapa, Isua ring apiang, an boral lo vanga, chatuan nunna an nei zawk ang,” tih hi a ni. He Thuthlung nghehzia Chhinchhiahna chu Isua Thihna/A Thisen mi zawng zawng tana chhuak kha a ni.
Mihringten Kan Lo Thlun Ve Dan Tur: “Tu pawh a ring apiang an boral loh va, chatuana nunna” neihna tur a nih angin, Isua Krista Rinnain he Thuthlung-ah hian ringtu chu a lut a, chhandam a lo ni ve ta a ni: “Rinna avanga khawngaihnaa chhandam in ni e.” tiin (Eph. 2:8-10).
Israelten Rinna an neih loh avangin, Pathian Thu leh A Dante kha an zawm thei lo a ni. (Rom 9:28-30)-“Jentail, felna um lote chuan felna an lo phak tawh a ni,- rinna avanga felna chu. Israel, felna dan umte erawh chuan felna dan chu an phak zo ta lo. Eng vang nge ni? Rinnain an um lo va, thiltiha hmuh theih angin an um avang a ni. Tlukna lungah chuan an tlu si a,” tih a ni. Chuvangin Israelte hnena Thuthlung Hlui leh Ringtute hnena Thuthlung Thar danglamna chu: Israelte khan an ring lo va, A Thu an zawm thei lo; Ringtute erawh hi chuan an ring a, A Thupekte thinlungah ziakin a awm a ni. Thinlunga Pathian Rinna leh A Thupekte zawm nun hi Thuthlung Thar fate nun, Abrahama anga rinna nung neitute nun chu a ni.
Chuvangin Thuthlung hlui ta chu Pathian Dan thupekte kha ni lovin, An rin lohna thinlung kha a ni zawk. Isua Rinna avangin A thu leh A Dan zawm nun hi Thuthlung Thara Thu lo thlung ve tute nun chu ni. Chuti a nih chuan Baibul Thuziak zawng zawngte emaw, Thu 10 Pek Dan emaw hi Thuthlung an ni mai lo, Thuthlung nghahchhan, Thuthlung hlawhtlinna tura zawm tur Dante an ni zawk a ni.
